Trong nhà gỗ, nhà sàn hay nhà mái lá, đĩa bột tẩy uế nên đặt trên một phiến đá hoặc viên gạch lớn kê trên khay kim loại, tránh xa vách, cột và khe sàn, đốt vào lúc lặng gió, có sẵn xô nước và cát, và người trông không rời mắt cho tới khi tro nguội hẳn. Với nhà mái lá thấp hoặc gầm sàn chứa củi, rơm, phương án an toàn hơn là đốt ở sân đất trống trước nhà, còn trong nhà chỉ lau dọn.
Nhà gỗ, nhà sàn vẫn rất phổ biến ở vùng núi phía Bắc, Tây Nguyên, nhiều làng quê và trong những ngôi nhà cổ được gìn giữ. Tục tẩy uế ở những nơi này thường có từ lâu, gắn với dịp làm nhà mới, dựng cột, cuối năm. Nhưng cách đốt bột quen tay ở nhà xây gạch, sàn gạch men không mang nguyên sang được, vì vật liệu, kết cấu và môi trường quanh nhà khác hẳn.
Vì sao nhà gỗ, nhà sàn, mái lá rủi ro hơn
Gỗ khô, tre nứa, lá cọ, lá gồi, rơm rạ là những vật liệu bắt lửa dễ và cháy nhanh. Trong mùa khô, độ ẩm của chúng xuống thấp, một đốm tàn nhỏ có thể bén lên. Nhà xây có tường gạch, sàn gạch, trần bê tông chặn đường cháy; nhà gỗ thì vách, sàn, cột, mái đều cùng một loại vật liệu cháy được, nên lửa có đường lan liên tục.
Sàn ván ghép có khe hở giữa các tấm. Tàn lửa rơi xuống có thể lọt qua khe, rơi xuống gầm sàn, nơi nhiều nhà xếp củi, rơm, ngô khô, nông cụ, và ở đó không ai nhìn thấy. Nhà sàn cao còn có gió lùa từ dưới lên qua khe sàn, làm tàn bay ngược lên.
Mái lá thấp, lại có lớp bụi khô, mạng nhện bám ở mặt dưới. Khói nóng bốc lên mang theo tàn nhỏ, chạm mặt dưới mái chỉ trong vài giây. Bếp lửa trong nhà sàn truyền thống được người dân giữ cẩn thận qua nhiều thế hệ vì hiểu rõ điều này; đĩa bột tẩy uế là một nguồn lửa thứ hai, không có kinh nghiệm truyền đời đi kèm.
Đặt đĩa an toàn trong nhà gỗ
Nếu gia đình quyết định đốt bột trong nhà gỗ, các lớp bảo vệ cần dày hơn so với nhà xây:
- Khay kim loại rộng làm lớp dưới cùng, đặt trực tiếp lên sàn ván, chiếm diện tích đủ lớn để tàn bung ra vẫn nằm trên khay.
- Phiến đá phẳng hoặc viên gạch nung lớn đặt giữa khay, làm lớp cách nhiệt để sàn gỗ bên dưới không bị nung nóng.
- Đĩa sứ đặt trên phiến đá, lót cát mỏng dưới đáy, bột đổ lượng nhỏ.
- Vị trí: giữa gian, cách vách, cột, cửa sổ ít nhất hai sải tay; không đặt ngay dưới chỗ mái thấp, chỗ treo đồ khô, chỗ phơi ngô, ớt.
- Che khe sàn quanh khay bằng một tấm tôn hoặc tấm kim loại phẳng nếu sàn có khe hở rõ.
- Đặt sẵn xô nước và xô cát trong gian, cách đĩa vài bước.
Nhiều nhà sàn có bếp lửa với hòn kê và khung bếp đã được làm để chịu lửa. Theo tập quán từng dân tộc, bếp lửa có ý nghĩa riêng và có những kiêng kỵ riêng; gia đình nên hỏi người lớn trong nhà trước khi đặt đĩa bột ở khu bếp. Về an toàn, đặt cạnh bếp lửa đang cháy là cộng hai nguồn nhiệt, không nên.
Chọn thời điểm: gió, mùa và giờ trong ngày
Với nhà gỗ, thời tiết quyết định nhiều hơn với nhà xây. Những điều nên cân nhắc khi chọn lúc đốt:
- Lặng gió hoặc gió nhẹ: gió mạnh mang tàn đi xa, thổi vào khe sàn, khe vách. Ngày có gió Lào, gió mùa mạnh thì hoãn.
- Tránh cao điểm mùa khô: những tuần nắng hanh kéo dài, gỗ và lá khô nhất, nhiều địa phương còn cảnh báo cháy rừng. Đây là lúc nên chọn cách không khói.
- Ban ngày, khi mọi người tỉnh táo: không đốt buổi tối muộn rồi đi ngủ; không đốt lúc cả nhà chuẩn bị ra nương, ra đồng.
- Có người ở nhà nhiều giờ sau đó: tro cần thời gian nguội; nhà gỗ không nên bỏ trống ngay sau buổi đốt.
- Sau mưa vài ngày là lúc vật liệu ẩm hơn, nguy cơ bén lửa thấp hơn, nếu trời không quá nồm làm bột khó cháy.
Việc chọn ngày theo lịch, nếu gia đình có thói quen, là chuyện riêng thuộc chuyên mục khác. Ở đây chỉ nói chuyện thời tiết: một ngày "đẹp" theo lịch mà gió to, nắng hanh thì vẫn nên dời phần đốt sang lúc khác.
Đốt trong nhà hay ngoài sân: so sánh theo kiểu nhà
Với nhà gỗ, câu hỏi đầu tiên không phải là đốt thế nào mà là có nên đốt trong nhà không. Bảng gợi ý dưới đây dựa trên kết cấu nhà:
| Kiểu nhà | Gợi ý | Lý do |
|---|---|---|
| Nhà gỗ sàn gạch, mái ngói, trần cao | Đốt trong nhà được nếu bố trí kỹ | Sàn không cháy, mái ngói xa đĩa |
| Nhà gỗ sàn ván, mái ngói | Đốt trong nhà với khay, phiến đá, che khe sàn | Tàn có thể lọt khe sàn |
| Nhà sàn cao, gầm chứa củi, rơm | Ưu tiên đốt ở sân đất trước nhà | Tàn rơi xuống gầm không ai thấy |
| Nhà mái lá, mái tranh thấp | Đốt ở sân, trong nhà chỉ lau dọn | Khói và tàn chạm mái rất nhanh |
| Nhà gỗ cổ có hoành phi, câu đối sơn son | Đốt lượng rất nhỏ, xa đồ gỗ chạm, hoặc không đốt | Muội khói làm xỉn lớp sơn son thếp vàng |
Đốt ở sân không có nghĩa là bỏ ý nghĩa tẩy uế cho bên trong nhà. Nhiều nơi có tập quán đặt đĩa ở trước cửa chính, coi đó là chỗ "đón" và "tiễn"; bên trong nhà thì lau dọn, quét bụi trên vách, mặt dưới mái, giặt giũ chăn chiếu.
Dọn trước khi đốt: giảm vật bắt lửa quanh nhà
Mạng nhện, bụi mặt dưới mái. Quét sạch trước buổi tẩy uế. Đây vừa là phần làm sạch, vừa bỏ đi lớp vật liệu bắt lửa nhanh nhất trong nhà gỗ.
Đồ khô treo trên vách, trên gác. Ngô, ớt, thuốc lá, lá thuốc, quần áo phơi, nên dời khỏi gian định đốt.
Củi, rơm, lá dưới gầm sàn. Dời ra xa ít nhất ở phần gầm ngay dưới chỗ đặt đĩa, hoặc che kín bằng tấm tôn.
Chiếu, chăn, đệm trải sàn. Cuộn lại, mang ra phơi nắng trong lúc đốt, vừa an toàn vừa đúng tinh thần làm mới.
Dây điện chạy dọc vách gỗ. Nhiều nhà gỗ đi dây điện nổi, có đoạn đã cũ, vỏ giòn. Không đặt đĩa gần những đoạn dây đó; buổi tẩy uế cũng là dịp nhìn lại hệ thống điện và nhờ thợ thay đoạn đã xuống cấp.
Can xăng, dầu hoả, bình gas mini. Nhà vùng cao, nhà vườn thường để can xăng cho máy cắt cỏ, máy bơm, dầu hoả cho đèn, bình gas mini cho bếp du lịch ngay trong gian nhà hoặc dưới gầm. Dời hẳn những thứ này ra xa khu vực đốt, tốt nhất là ra khỏi nhà trong buổi tẩy uế.
Vách liếp, vách nứa, phên tre. Những vách mỏng bằng tre nứa khô bắt lửa nhanh hơn gỗ đặc. Nếu gian định đốt có vách kiểu này, giữ đĩa cách xa hơn bình thường, hoặc chuyển phần đốt ra sân.
Sau khi đốt: kiểm tra kỹ hơn nhà xây
Với nhà gỗ, việc kiểm tra sau khi bột tàn quan trọng ngang việc bố trí trước khi đốt. Úp nắp dập lõi bột, để nguyên khay tại chỗ cho tới khi tro nguội hẳn. Trong thời gian đó, đi một vòng quanh nhà: nhìn xuống gầm sàn ngay dưới chỗ đặt đĩa, nhìn lên mặt dưới mái, ngửi mùi khét quanh vách và cột.
Đốm cháy âm ỉ trong gỗ có thể không thấy lửa, chỉ có một sợi khói mảnh và mùi gỗ cháy. Nếu thấy, dội nước ngay vào chỗ đó, kể cả khi chỉ nghi ngờ. Với gầm sàn chứa rơm củi, kiểm tra thêm vài lần trong buổi chiều và trước khi đi ngủ.
Tro đổ ra phải xa nhà, xa đống củi, đống rơm, xa vườn khô. Ở nông thôn, đổ tro ra ruộng, ra gốc cây là tập quán phổ biến; điều kiện là tro đã nguội và đã tưới nước. Một đốm than trong đống tro đổ cạnh đống rơm là nguyên nhân quen thuộc của những vụ cháy rơm rạ quanh nhà.
Khi nhà ở trong làng gỗ, khu nhà sàn san sát
Ở những bản làng nhà sàn san sát, mái nhà này cách mái nhà kia không xa, đám cháy ở một nhà có thể lan sang cả xóm, đặc biệt trong mùa khô. Nhiều bản có quy ước riêng về dùng lửa, đốt nương, đốt rác; nên tìm hiểu và theo đúng quy ước đó, báo trưởng bản hoặc hàng xóm biết nếu gia đình định đốt bột ở ngoài sân trong ngày gió.
Trong khu nhà gỗ, chuẩn bị sẵn nước không chỉ là chuyện riêng một nhà. Một vài xô nước, bể nước, can nước đặt ở hiên mỗi nhà là thói quen phòng cháy chung, có ích cho cả lúc tẩy uế lẫn mọi lúc khác. Người già trong bản thường là những người hiểu nhất về cách giữ lửa trong nhà gỗ; hỏi ý kiến họ trước khi làm là cách vừa tôn trọng, vừa thực tế.
Nếu đang ở nhà người khác, như nhà nghỉ cộng đồng, homestay nhà sàn, thì không tự ý đốt bất cứ thứ gì trong nhà; hỏi chủ nhà và theo quy định của nơi đó.
Với người từ thành phố về quê làm lễ nhà mới cho bố mẹ ở nhà gỗ, điều dễ mắc nhất là mang nguyên thói quen của căn hộ về: một đĩa bột to, đặt giữa sàn, mọi người tản đi lo cỗ. Ở nhà gỗ, nên nhường cho người quen thuộc với căn nhà nhất, thường là chính bố mẹ hoặc người già trong nhà, quyết định chỗ đặt đĩa, và cử một người trẻ khoẻ chỉ làm mỗi việc trông lửa trong suốt buổi. Thêm một xô nước đầy đặt ngay ở hiên trước khi mồi lửa là việc nhỏ mà ở nhà gỗ không bao giờ thừa.
Câu hỏi thường gặp
Có thể đặt đĩa bột trực tiếp lên sàn gỗ dày không?
Không nên, kể cả sàn gỗ dày. Đáy đĩa nóng lâu có thể làm cháy xém, nứt mặt gỗ, và tàn rơi ra ngoài đĩa thì bén thẳng vào sàn. Luôn kê ít nhất một viên gạch hoặc phiến đá, tốt hơn là thêm khay kim loại bên dưới.
Nhà sàn có bếp lửa giữa nhà thì có nên đốt bột ở bếp không?
Bếp lửa nhà sàn có ý nghĩa và kiêng kỵ riêng theo tập quán từng dân tộc, nên hỏi người lớn trong nhà trước. Về an toàn, không nên đốt bột trong khi bếp đang cháy, vì như vậy là cộng thêm một nguồn nhiệt và nguồn tàn.
Nhà mái tranh có cách nào tẩy uế bằng khói an toàn không?
Với nhà mái tranh thấp, cách an toàn hơn cả là đặt đĩa ở sân đất trống trước nhà, xa mái và đống rơm, chọn lúc lặng gió. Trong nhà chỉ lau dọn, quét bụi, phơi chăn chiếu, mở cửa cho nắng gió vào.
Muội khói bám lên đồ gỗ sơn son thì làm sạch thế nào?
Lớp sơn son thếp vàng khá mỏng manh, không nên chà mạnh hay dùng chất tẩy. Lau nhẹ bằng khăn mềm hơi ẩm, và nếu đồ có giá trị thì hỏi người làm nghề phục chế. Tốt nhất là không đốt bột gần những đồ này.
Gầm sàn chứa rơm thì có đốt bột ở tầng trên được không?
Rủi ro cao vì tàn có thể lọt khe sàn xuống rơm mà không ai nhìn thấy. Nếu nhất định đốt, dời rơm khỏi khu vực ngay bên dưới, che kín khe sàn bằng tấm kim loại, và kiểm tra gầm sàn nhiều lần sau khi đốt.
Ở homestay nhà sàn có nên tự tẩy uế phòng không?
Không nên tự đốt bất cứ thứ gì trong phòng ở homestay, nhà nghỉ. Đó là nhà của người khác và thường là nhà gỗ, dễ cháy. Nếu thấy cần, có thể mở cửa cho thoáng, lau dọn đồ dùng của mình và hỏi chủ nhà nếu có nhu cầu khác.