Dọn nhà tẩy uế cuối năm là tục quen thuộc nhất trong các dịp tẩy uế của người Việt: trong những ngày cuối tháng Chạp, cả nhà dọn sạch, bỏ đồ cũ hỏng, lau rửa từ trần tới sàn, rồi đốt một ít bột tẩy uế hoặc lau nước lá cho nhà "mới" trước khi đón năm mới. Cách làm đỡ mệt nhất là chia việc thành nhiều chặng, bắt đầu từ khoảng hai mươi tháng Chạp, để phần tẩy uế rơi vào lúc nhà đã sạch và trước khi bày hoa, mâm quả.
Bài này gợi ý một lịch theo chặng, những việc hay bị dồn vào phút cuối, và cách giữ an toàn khi trong nhà vừa có khói bột vừa có cây cảnh, đèn nháy, đồ trang trí Tết. Ngày giờ cụ thể từng nhà chọn theo lịch riêng; ở đây chỉ nói thứ tự công việc.
Vì sao tẩy uế cuối năm là dịp được giữ nhiều nhất
Trong quan niệm dân gian, năm cũ khép lại cùng những gì đã cũ: đồ hỏng, bụi bặm, chuyện không vui. Dọn nhà cuối năm là "tống cựu", đón năm mới là "nghênh tân". Tẩy uế nằm ở giữa hai việc ấy, như một lần rửa sạch trước khi mở cửa đón năm mới. Nhiều nhà vốn không làm tẩy uế vào dịp nào khác vẫn giữ lệ này.
Về thực tế, đây cũng là lúc hợp lý nhất để tổng vệ sinh. Thời tiết cuối năm ở miền Bắc khô hanh, ở miền Nam nắng ráo, thuận cho giặt giũ, phơi phóng. Cả nhà thường được nghỉ, có người phụ. Và tâm lý "nhà phải sạch đón Tết" đủ mạnh để mọi người chịu dọn cả những góc bỏ quên quanh năm.
Chính vì nhiều việc dồn lại, cuối năm cũng là lúc dễ xảy ra tai nạn trong nhà nhất: ngã thang khi lau trần, điện giật khi lau quạt chưa rút điện, cháy do đèn nháy hay hương khói gần cây cảnh. Lịch theo chặng dưới đây giúp giảm vội vàng, thứ đứng sau phần lớn những tai nạn đó.
Lịch dọn theo chặng cuối tháng Chạp
Lịch dưới là gợi ý cho một nhà ống hai ba tầng; nhà nhỏ hơn có thể gộp chặng. Ngày ghi theo âm lịch, mang tính tham khảo:
| Chặng | Việc chính | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khoảng 20–22 tháng Chạp | Lọc đồ cũ, đồ hỏng, quần áo không mặc; dọn kho, gác, gầm giường | Làm trước để kịp mang cho, bán ve chai, đổ rác cồng kềnh |
| Khoảng 23–25 | Trần, quạt trần, đèn, mạng nhện; cửa sổ, cửa chớp, song sắt | Rút điện trước khi lau quạt, đèn; có người giữ thang |
| Khoảng 25–27 | Giặt rèm, chăn, gối, thảm; phơi nệm | Cần nắng, nên làm khi thời tiết khô |
| Khoảng 27–28 | Bếp: tủ bếp, tủ lạnh, hút mùi; nhà vệ sinh; lau sàn toàn nhà | Dọn tủ lạnh trước khi đi chợ Tết |
| Khoảng 28–29 | Tẩy uế: đốt bột hoặc lau nước lá khi nhà đã sạch, khô | Trước khi bày hoa, mâm quả, cây cảnh |
| Chiều 30 | Chỉ lau lại bụi nhẹ, gom rác, đổ rác lần cuối trước Tết | Không để việc lớn tới ngày này |
Nếu cả nhà chỉ rảnh hai ngày cuối tuần, có thể gộp chặng một và hai vào một ngày, ba và bốn vào ngày kia, giữ phần tẩy uế cho cuối cùng. Nguyên tắc vẫn là dọn từ cao xuống thấp, từ trong ra ngoài, đồ cũ đi trước.
Lọc đồ cũ: phần nhẹ người nhất nếu làm sớm
Theo quan niệm dân gian, không nên mang đồ hỏng, đồ vỡ sang năm mới. Gác chuyện kiêng lại, việc lọc đồ cũ trước khi dọn có lý do thực tế: càng ít đồ, càng ít chỗ bám bụi, càng dễ lau. Nhà nào bỏ qua bước này thường phải lau đi lau lại những món mà cuối cùng cũng chẳng dùng.
Cách làm nhanh là đi từng phòng với ba túi: cho đi, bán hoặc tái chế, bỏ. Quần áo còn tốt mà một năm không mặc, đồ chơi trẻ con đã lớn, sách báo cũ, hộp các-tông giữ "phòng khi cần", ấm chén sứt, đèn hỏng. Đồ điện tử hỏng, pin, bóng đèn huỳnh quang không bỏ chung với rác thường; hỏi điểm thu gom ở địa phương.
Làm sớm từ khoảng hai mươi tháng Chạp để kịp mang đồ đi. Những ngày sát Tết, điểm tập kết rác quá tải, đồ cồng kềnh để trước cửa vừa mất mỹ quan vừa gây khó cho hàng xóm.
Dọn trần, quạt, đèn và cửa an toàn
Phần làm trên cao là phần hay gây tai nạn nhất trong mùa dọn Tết:
- Ngắt điện quạt trần, đèn chùm, đèn ốp trần ở cầu dao hoặc công tắc tổng trước khi chạm vào.
- Dùng thang chữ A chắc chắn, có người giữ chân; không kê ghế nhựa chồng lên bàn.
- Lau cánh quạt bằng túi vải trùm lên cánh rồi kéo ra, bụi rơi vào túi chứ không rơi xuống nhà.
- Tháo chao đèn, rửa, để khô hẳn rồi mới lắp lại và bật điện.
- Quét mạng nhện bằng chổi cán dài; đeo khẩu trang và kính nếu trần nhiều bụi.
- Lau cửa sổ, song sắt, cửa chớp từ trên xuống; cửa kính tầng cao chỉ lau mặt trong, mặt ngoài để thợ có dây an toàn.
Người cao tuổi trong nhà thường muốn tự lau bàn thờ, trèo lên cao; hãy nhận phần trèo cao, để ông bà làm những việc ở tầm tay. Việc lau dọn bàn thờ có nghi thức riêng thuộc chuyên mục khác, ở đây chỉ nhắc là nên làm trước buổi tẩy uế để tro bột không bám vào chỗ vừa lau.
Bếp và tủ lạnh: dọn trước khi đi chợ Tết
Bếp là nơi nhiều việc nhất và cũng là nơi hay bị để cuối cùng, khi cả nhà đã mệt. Nên dọn bếp trước khi đi chợ Tết lớn, vì sau đó tủ lạnh sẽ đầy, bếp sẽ bận nấu nướng liên tục. Bắt đầu từ tủ lạnh: lấy hết đồ ra, bỏ thực phẩm quá hạn, hũ gia vị mốc, đồ thừa không rõ ngày; rửa khay, lau gioăng cửa bằng nước ấm, để khô rồi mới xếp đồ vào lại.
Hút mùi và tường sau bếp là chỗ dầu mỡ bám dày nhất. Tháo lưới lọc mỡ ngâm nước nóng với nước rửa chén, chà, để ráo. Mặt bếp gas tháo đầu đốt ra cọ sạch các lỗ lửa; khi lắp lại, kiểm tra ống dẫn gas có nứt, chỗ nối có chặt không. Ngửi thấy mùi gas thì khoá van, mở cửa, không bật lửa hay công tắc điện, và gọi thợ có chuyên môn.
Tủ bếp nên được lấy hết đồ ra một lượt: bỏ túi ni-lông tích trữ, hộp nhựa không nắp, chai lọ không dùng. Gián thường trú ở góc tủ bếp tối, ấm; dọn sạch vụn thức ăn và để tủ khô là cách hạn chế chúng tốt hơn rải thuốc bừa bãi trong nơi để đồ ăn.
Tẩy uế khi nhà đã sạch: đốt bột hay lau nước lá
Khi nhà đã dọn xong, khô ráo, chưa bày hoa và đồ Tết, là lúc hợp nhất để tẩy uế. Với nhà phố, nhiều nhà đặt đĩa sứ ở phòng khách tầng trệt, lót gạch dưới đĩa nếu sàn gỗ, đổ bột theo lượng ghi trên bao, mồi lửa, mở cửa chính và cửa sổ các tầng để khói đi lên rồi thoát ra. Nhà nhiều tầng thì đốt từng tầng, không đốt cùng lúc nhiều đĩa ở các tầng không người trông.
Nhà có người già bệnh phổi, người hen suyễn, phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh, chim cảnh hay mèo thì nên để họ ra ngoài khi đốt, hoặc chọn cách không khói: nước lá bưởi, nước gừng đun sôi để nguội để lau khung cửa, ngạch cửa, tay nắm, mặt bàn. Căn hộ chung cư có đầu báo khói thì nhớ quy định của ban quản lý toà nhà.
Nếu cần bột tẩy uế đóng gói sẵn có hướng dẫn trên bao, có thể tham khảo ở vatphamphongthuy.com. Một gói nhỏ cho một căn nhà là đủ; khói tẩy uế không cần dày mới "có tác dụng", và khói cay mắt là dấu hiệu nên dập bớt.
An toàn khi nhà vừa có khói vừa có đồ Tết
Những ngày cuối năm, trong nhà có thêm nhiều thứ dễ cháy và nhiều thiết bị điện tạm. Một số lưu ý:
- Đốt bột trước khi mang cây đào, cây quất, chậu hoa, giấy đỏ, câu đối vào nhà; nếu đã bày thì dời ra xa đĩa bột.
- Đèn nháy trang trí dùng loại có nguồn an toàn, không quấn quanh rèm vải, không cắm qua đêm khi cả nhà ngủ.
- Không đặt đĩa bột, nến, hương gần mâm ngũ quả có giấy bóng kính, túi ni-lông.
- Hương và bột không thắp, không đốt cùng lúc ở nhiều nơi khi không đủ người trông.
- Tro bột, tàn hương để nguội hẳn mới đổ; những ngày này thùng rác thường đầy giấy gói quà, rất dễ bắt lửa.
- Biết vị trí cầu dao tổng và bình chữa cháy (nếu có); dạy trẻ lớn trong nhà cách gọi người lớn khi thấy khói lạ.
Cháy nhà dịp Tết thường bắt đầu từ những chuyện nhỏ như vậy, vào lúc cả nhà mệt và chủ quan. Một người được giao nhiệm vụ "trông lửa" trong những ngày này là sắp xếp nên có.
Chiều ba mươi: chỉ lau nhẹ và đổ rác lần cuối
Nhiều gia đình kiêng quét nhà, đổ rác trong mấy ngày đầu năm, nên chiều ba mươi là lúc gom rác lần cuối. Hãy buộc kín túi, mang ra điểm tập kết đúng giờ thu gom của khu phố. Rác thực phẩm sau bữa tất niên nên đổ hết trước giao thừa, đừng để trong nhà mấy ngày Tết khi thời tiết có thể nồm ấm.
Chiều ba mươi không phải lúc để lau trần, giặt chăn hay đốt bột. Những việc đó nếu chưa xong thì để sau Tết; nhà sạch đến đâu đón Tết đến đó. Nhiều nhà mệt đến mức đêm giao thừa ngủ gục, điều đáng tiếc hơn một góc tủ chưa lau.
Cuối cùng, kiểm tra một vòng trước khi nghỉ: van gas khoá, ổ cắm đèn trang trí tắt khi đi ngủ, không còn tàn hương hay đĩa bột chưa nguội. Một ngôi nhà sạch và an toàn là cách đón năm mới yên lòng nhất, đúng với tinh thần của tục tẩy uế.
Câu hỏi thường gặp
Nên tẩy uế nhà trước Tết vào khoảng ngày nào?
Nhiều nhà làm vào khoảng hai mươi tám, hai mươi chín tháng Chạp, sau khi đã dọn xong và trước khi bày hoa, mâm quả. Một số nhà chọn ngày theo lịch; việc xem ngày thuộc chuyên mục khác. Điều quan trọng là nhà đã sạch, khô và có người trông khói.
Có cần đốt bột ở tất cả các phòng không?
Không cần. Nhiều nhà chỉ đốt một đĩa ở phòng khách tầng trệt và mở cửa các tầng cho khói đi khắp nhà. Phòng có trẻ sơ sinh, người bệnh phổi, chim cảnh thì không đốt; phòng nhỏ đóng kín cũng không nên đặt đĩa.
Dọn nhà cuối năm có nên lau bàn thờ cùng lúc không?
Nên lau bàn thờ trước buổi tẩy uế để tro khói không bám vào chỗ vừa lau. Nghi thức lau dọn bàn thờ cuối năm có nếp riêng, thuộc chuyên mục khác; ở đây chỉ khuyên làm sớm, có người giữ thang nếu bàn thờ treo cao.
Không có thời gian dọn kỹ thì tẩy uế có ý nghĩa gì không?
Tẩy uế theo tập quán vẫn có thể làm, nhưng ý gốc của nó là làm sạch, làm mới. Nếu bận, hãy ưu tiên những chỗ ảnh hưởng nhiều nhất: bếp, tủ lạnh, nhà vệ sinh, phòng ngủ; phần còn lại dọn dần sau Tết.
Đèn nháy trang trí Tết có cần tắt khi đi ngủ không?
Nên tắt. Đèn nháy rẻ tiền, dây nối không đạt chuẩn, quấn quanh cây hay rèm là nguyên nhân hay gặp của cháy nhỏ dịp Tết. Dùng ổ cắm có công tắc hoặc hẹn giờ, không để chạy suốt đêm khi không ai thức.
Đổ rác chiều ba mươi có phạm kiêng không?
Theo tập quán, nhiều nhà kiêng đổ rác trong những ngày đầu năm chứ không kiêng chiều ba mươi. Chiều ba mươi chính là lúc nên đổ hết rác, nhất là rác thực phẩm, để mấy ngày Tết nhà không có mùi.