Người Việt kiêng quét nhà và đổ rác trong ngày mùng 1 Tết, nhiều nhà kiêng tới hết mùng 3, vì quan niệm dân gian coi rác trong nhà ngày đầu năm là "của", quét đi hay đổ ra là đẩy may mắn ra khỏi nhà. Tục này có thể giữ mà nhà vẫn sạch: dọn kỹ từ trước giao thừa, mấy ngày Tết gom rác vào túi kín có nắp, lau chỗ bẩn thay vì quét rộng, rồi đổ rác khi hết kiêng hoặc đúng giờ thu gom.
Bên cạnh chuyện quét nhà, ngày mùng 1 còn những điều dân gian coi là điềm lành và những điều kiêng liên quan đến dọn dẹp: không làm vỡ đồ, không đổ nước ra cửa, nhà sạch sẽ sáng sủa từ sáng sớm. Bài này kể lại gốc tục, phân biệt phần có lý và phần nên làm nhẹ, và gợi ý cách giữ cho gọn trong căn nhà hiện đại.
Chuyện kể dân gian về tục kiêng quét nhà
Câu chuyện được kể nhiều nhất về tục này có gốc từ sách xưa phương Bắc, về một người lái buôn tên Âu Minh được thuỷ thần tặng một cô hầu tên Như Nguyện. Từ khi có Như Nguyện, nhà Âu Minh làm ăn phát đạt. Một ngày đầu năm, Âu Minh nổi nóng đánh cô, Như Nguyện sợ hãi chui vào đống rác rồi biến mất, từ đó gia cảnh sa sút. Người ta kể rằng vì thế ngày đầu năm kiêng quét rác, sợ quét mất "Như Nguyện", tức là quét mất điều như ý.
Chi tiết câu chuyện có nhiều dị bản và không ai kiểm chứng được, nhưng hình ảnh "rác gắn với may mắn" thì rất bền. Ở xã hội nông nghiệp cũ, rác trong nhà phần nhiều là trấu, rơm, vỏ, lá: thứ có thể dùng đun bếp, ủ phân. Giữ rác lại trong nhà vài ngày Tết không có gì phiền phức.
Một lớp nghĩa khác dễ thấy hơn: những ngày đầu năm, người ta muốn nghỉ ngơi, sum họp, không làm việc nặng. Kiêng quét nhà, kiêng đổ rác cũng là một cách để mọi người, nhất là phụ nữ vốn gánh việc nhà, được nghỉ tay vài ngày.
Những điều dân gian kiêng và coi là điềm lành quanh chuyện dọn dẹp ngày mùng 1
Bảng dưới chỉ gom những tục liên quan đến dọn dẹp, rác và đồ đạc trong nhà; mỗi vùng mỗi nhà có thể khác:
| Tục | Quan niệm dân gian | Cách giữ gọn trong nhà hiện đại |
|---|---|---|
| Kiêng quét nhà mùng 1 (có nơi tới mùng 3) | Quét đi là quét may mắn | Dọn kỹ trước giao thừa; trong Tết chỉ lau chỗ bẩn |
| Kiêng đổ rác ra khỏi nhà | Đổ rác là đổ của | Gom vào túi kín, thùng có nắp, để ở góc khuất; đổ khi hết kiêng |
| Kiêng đổ nước bẩn ra cửa | Nước là của, đổ ra là mất | Đổ vào bồn rửa, toilet như thường |
| Kiêng làm vỡ đồ | Đổ vỡ là điềm không lành | Cất đồ dễ vỡ lên cao khi nhà đông trẻ; lỡ vỡ thì dọn ngay, an toàn trước |
| Nhà sáng sủa, sạch từ sáng mùng 1 | Mở đầu năm tươm tất là điềm lành | Kết quả của việc dọn trước Tết, không cần làm thêm |
| Mở cửa sớm đón năm mới | Đón khí mới vào nhà | Thông gió buổi sáng, hợp với nhà đã đóng cửa đêm giao thừa |
Những tục khác của ngày mùng 1 như xông đất, mừng tuổi, kiêng nói gở, cúng sáng mùng 1 không thuộc phạm vi bài này. Ở đây chỉ xét những tục chạm tới chuyện giữ nhà sạch.
Phần có lý và phần nên làm nhẹ
Có lý nhất là tinh thần dọn sạch trước Tết. Kiêng quét nhà ngày đầu năm buộc mọi người phải dọn xong từ trước, và nhà sạch đón năm mới là điều ai cũng muốn. Phần này đáng giữ trọn.
Cũng có lý khi kiêng làm vỡ đồ, hiểu theo nghĩa cẩn thận: nhà đông khách, trẻ con chạy nhảy, bàn đầy ấm chén, cẩn thận là cần. Nhưng nếu lỡ làm vỡ, việc đầu tiên là dọn ngay mảnh vỡ để không ai giẫm phải; không nên để nguyên "cho khỏi phải quét", càng không nên mắng trẻ con vì sợ điềm xấu. Mảnh sành sứ vỡ, mảnh kính nằm trên sàn mấy ngày Tết là nguy cơ thật.
Phần nên làm nhẹ là giữ rác quá lâu. Nhà ở thành phố bây giờ có nhiều rác thực phẩm hơn rác khô: xương, vỏ trái cây, thức ăn thừa. Giữ những thứ này ba ngày trong nhà, nhất là ở miền Nam nắng nóng hay miền Bắc gặp nồm, là kéo kiến, gián, ruồi và mùi. Lúc ấy nên linh hoạt: gom kín, để ngoài ban công hay sân, hoặc chỉ kiêng đúng ngày mùng 1 rồi đổ theo giờ thu gom.
Cách giữ tục mà nhà vẫn sạch trong mấy ngày Tết
Một quy trình đơn giản nhiều nhà thành phố đang làm:
- Chiều ba mươi: dọn và đổ hết rác, nhất là rác thực phẩm của bữa tất niên.
- Chuẩn bị hai thùng có nắp kín: một cho rác thực phẩm, một cho rác khô (giấy gói, vỏ hộp, hạt dưa).
- Lót túi dày trong thùng rác thực phẩm; mỗi tối buộc kín miệng túi, đặt ra góc ban công hoặc sân sau nếu có.
- Trong Tết, chỗ nào bẩn thì lau bằng khăn ẩm, hạt dưa vương vãi thì nhặt hoặc dùng máy hút bụi cầm tay cho khu nhỏ.
- Lỡ đổ vỡ thì dọn ngay mảnh vỡ, gói kỹ, để riêng.
- Khi hết kiêng (mùng 2, mùng 3 hay sau lễ hoá vàng, tuỳ nhà), đổ rác đúng giờ thu gom của khu phố, rồi quét dọn một lượt.
Cách này giữ đúng tinh thần "không quét của ra cửa" mà vẫn tránh được mùi và côn trùng. Người lớn tuổi trong nhà thường đồng ý khi thấy rác được giữ gọn, không vương vãi.
Ở chung cư, nhà trọ: rác ngày Tết theo quy định toà nhà
Với căn hộ chung cư, chuyện giữ rác trong nhà mấy ngày Tết còn phải tính đến quy định của toà nhà. Nhiều toà nhà có phòng rác ở mỗi tầng hoặc ống đổ rác, và ban quản lý thường thông báo lịch thu gom dịp Tết. Để túi rác ngoài hành lang chung "cho khỏi phạm kiêng" là việc không nên: mùi bay sang nhà hàng xóm, chó mèo có thể cắn rách túi, và có thể vi phạm nội quy.
Cách gọn là giữ rác trong căn hộ bằng thùng có nắp kín, đặt ở lô gia hoặc góc bếp, rồi đổ vào phòng rác khi hết ngày kiêng của nhà mình. Rác thực phẩm có thể cho vào túi buộc chặt, để ngăn mát tủ lạnh một hai ngày nếu nhà nhỏ không có chỗ, cách nhiều gia đình thành phố vẫn làm.
Ở nhà trọ, nhiều phòng chung một chỗ đổ rác; người thuê đến từ nhiều vùng với những nếp kiêng khác nhau. Một lời nhắc chung của chủ trọ về giờ đổ rác dịp Tết giúp tránh cảnh người kiêng giữ rác trong phòng chật, người không kiêng đổ bừa ra lối đi.
Những điều được coi là điềm lành của sáng mùng 1 quanh chuyện nhà cửa
Bên cạnh những điều kiêng, dân gian cũng có những điều được coi là mở đầu năm tốt đẹp. Nhiều điều trong đó đơn giản là kết quả của việc dọn nhà tử tế:
- Nhà sạch, sáng, ngăn nắp khi khách đầu tiên bước vào.
- Cửa mở sớm, không khí trong nhà thoáng sau một đêm đóng cửa.
- Bếp gọn, nồi niêu sạch, nước trong chum, bể đầy theo nếp xưa (nay là bình nước, bồn chứa đầy).
- Gạo trong thùng còn nhiều, theo quan niệm "đầu năm đầy đủ".
- Không có đồ hỏng, đồ vỡ bày ra trong nhà.
- Cả nhà dậy sớm, ăn mặc tươm tất, nói lời chúc tốt đẹp với nhau.
Những điềm lành này không đòi hỏi nghi thức gì đặc biệt. Chúng là bức tranh của một gia đình đã chuẩn bị chu đáo cho năm mới, và đó có lẽ mới là điều người xưa thật sự muốn nhắn nhủ qua các tục kiêng.
Khi trong nhà người tin, người không
Nhiều gia đình có người lớn giữ tục rất chặt và người trẻ thấy không cần. Tranh cãi vào đúng sáng mùng 1 là điều không ai muốn. Cách hoà giải dễ nhất là người trẻ nhận phần dọn trước Tết thật kỹ, để trong mấy ngày Tết không có lý do phải quét. Người lớn yên lòng vì tục được giữ, người trẻ không phải sống trong nhà bẩn.
Ngược lại, người lớn cũng có thể nới tay ở những chỗ ảnh hưởng đến vệ sinh và an toàn: cho lau chỗ đổ nước ngọt, cho dọn mảnh vỡ, cho mang túi rác thực phẩm ra ngoài ban công. Những việc ấy không phải "quét của đi" theo nghĩa nào cả.
Với gia đình trẻ ở riêng, việc giữ tục hay không là lựa chọn của mình. Nhiều cặp vợ chồng giữ tục kiêng quét ngày mùng 1 như một nét Tết, không vì sợ mà vì thích cái không khí nghỉ ngơi, không làm việc nhà ngày đầu năm.
Sau những ngày kiêng: dọn lại nhẹ nhàng
Hết mấy ngày kiêng, nhà thường có một lớp "rác Tết": vỏ hạt dưa, giấy bóng kẹo, hoa rụng, lá đào khô, tàn hương. Dọn một lượt từ phòng khách ra cửa, gom vào túi, đổ đúng giờ. Hoa đã héo nên bỏ sớm, vì nước cắm hoa để lâu bốc mùi và là nơi muỗi đẻ.
Một số nhà làm thêm một lần tẩy uế nhẹ sau Tết, khi đã hoá vàng và dọn mâm, để khép lại kỳ nghỉ. Phần này tuỳ nếp nhà; nếu làm, chỉ cần lau nước lá ở ngạch cửa, không cần đốt nhiều bột. Cây quất, cây đào sau Tết mang ra ngoài trời hoặc gửi đi đúng cách để không rụng lá vương vãi trong nhà.
Cảm giác của ngày mùng 1 sạch sẽ, thong thả có được không phải nhờ kiêng quét, mà nhờ những ngày dọn dẹp trước đó. Hiểu như vậy, tục kiêng trở thành lời nhắc dễ thương chứ không phải điều phải lo.
Câu hỏi thường gặp
Mùng 1 Tết lỡ quét nhà thì có sao không?
Theo quan niệm dân gian, nhiều người kiêng vì sợ quét mất may mắn, nhưng không có cơ sở nào cho thấy việc này ảnh hưởng tới cả năm. Nếu cần dọn chỗ bẩn hay mảnh vỡ, cứ dọn để đảm bảo an toàn; nhiều nhà chỉ quét gọn vào trong, không quét ra cửa, cho yên lòng.
Kiêng đổ rác ngày Tết bao lâu thì hợp lý?
Tuỳ nếp nhà: có nơi chỉ kiêng mùng 1, có nơi kiêng tới mùng 3 hoặc tới lễ hoá vàng. Nếu rác thực phẩm nhiều và thời tiết nóng ẩm, chỉ kiêng ngày mùng 1 rồi đổ theo giờ thu gom là cách vừa giữ tục vừa giữ vệ sinh.
Có nên đổ rác vào đêm giao thừa không?
Nhiều nhà đổ rác lần cuối vào chiều ba mươi, trước giao thừa. Đổ vào đêm giao thừa thường bất tiện vì điểm tập kết đã đóng hoặc đầy. Hãy đổ trong giờ thu gom của khu phố chiều ba mươi.
Làm vỡ cốc chén ngày mùng 1 thì nên làm gì?
Dọn ngay mảnh vỡ bằng găng tay, gói kỹ trong giấy báo hoặc hộp, để riêng và đổ cùng rác khi hết kiêng. An toàn của người trong nhà, nhất là trẻ nhỏ, quan trọng hơn chuyện kiêng; không nên trách mắng người làm vỡ.
Dùng máy hút bụi ngày Tết có tính là quét nhà không?
Đây là câu hỏi nhiều gia đình hay đùa với nhau. Theo tinh thần tục, ý kiêng là không đưa rác ra khỏi nhà; máy hút bụi giữ rác bên trong nên nhiều nhà vẫn dùng cho khu nhỏ. Tuỳ người lớn trong nhà có thấy thoải mái hay không.
Tục kiêng quét nhà ngày Tết có phải của riêng người Việt không?
Không. Nhiều cộng đồng đón Tết âm lịch ở châu Á cũng có tục tương tự, và câu chuyện được kể nhiều nhất về nguồn gốc của nó có gốc từ sách xưa phương Bắc. Mỗi nơi giữ theo cách riêng, với số ngày kiêng khác nhau.