Khói từ bột tẩy uế, giống mọi loại khói sinh ra khi đốt vật liệu hữu cơ, chứa bụi mịn và một số khí gây kích ứng đường thở; với người hen suyễn, người mắc bệnh phổi mạn tính, bệnh tim mạch và người già yếu, lượng khói nhỏ cũng có thể gây ho, tức ngực, lên cơn khó thở. Cách an toàn là đưa những người này ra khỏi nhà trong lúc đốt và đến khi nhà đã thông gió kỹ, hoặc chọn hẳn cách tẩy uế không dùng khói.
Trớ trêu là người lớn tuổi trong nhà lại thường là người mong làm tẩy uế nhất, và cũng là người dễ bị khói ảnh hưởng nhất. Bài này không nhằm khuyên bỏ tục lệ, mà sắp xếp để tục lệ vẫn được giữ trong khi người cần được bảo vệ không phải ngồi giữa làn khói. Đây là thông tin chung, không thay cho lời khuyên của bác sĩ đang theo dõi người bệnh.
Trong khói bột có gì mà đường thở phản ứng
Khi bột thảo mộc, bột gỗ hay hương liệu cháy âm ỉ ở nhiệt độ không cao, quá trình cháy không trọn vẹn. Sản phẩm của nó là khói: những hạt bụi rất nhỏ, trong đó có phần bụi mịn đủ nhỏ để đi sâu vào phế quản, cùng các khí như cacbon monoxit và nhiều hợp chất hữu cơ bay hơi. Mùi thơm hay hắc không cho biết khói nhiều hay ít bụi; một đĩa bột thơm dịu vẫn sinh bụi mịn.
Một số loại bột được người bán công bố có diêm sinh, tức lưu huỳnh. Lưu huỳnh khi cháy tạo khí lưu huỳnh đioxit, mùi hắc, cay mũi, là chất kích ứng đường thở đã được biết rõ và đặc biệt khó chịu với người hen suyễn. Vì vậy với nhà có người bệnh hô hấp, việc đọc thành phần trên bao bì không phải là thủ tục cho có.
Trong một phòng kín, nồng độ những thứ này tăng nhanh hơn nhiều người nghĩ và giảm chậm nếu không có gió. Cảm giác "khói đã tan" bằng mắt thường không đồng nghĩa với không khí đã sạch; bụi mịn lơ lửng không nhìn thấy được và bám vào đồ vải, rồi được thả ra lại khi người ta ngồi xuống sofa hay giũ chăn.
Ai cần được bảo vệ khỏi khói và bảo vệ đến mức nào
Mức độ nhạy cảm khác nhau giữa từng người. Bảng dưới là cách sắp xếp thận trọng mà nhiều gia đình áp dụng; nếu người bệnh đang được bác sĩ theo dõi, hãy hỏi thêm bác sĩ trước buổi tẩy uế:
| Người trong nhà | Vì sao nhạy cảm | Cách sắp xếp gợi ý |
|---|---|---|
| Người hen suyễn, kể cả đang ổn định | Khói và mùi hắc là yếu tố khởi phát cơn hen phổ biến | Ra khỏi nhà khi đốt, về khi đã thông gió vài giờ; mang theo thuốc cắt cơn như thường lệ |
| Người bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, giãn phế quản, đang thở oxy | Dự trữ hô hấp thấp, khói nhỏ cũng gây khó thở | Không đốt trong nhà; tuyệt đối không có lửa gần bình oxy |
| Người bệnh tim mạch | Bụi mịn và khí cacbon monoxit làm tim phải làm việc nhiều hơn | Tránh khu vực có khói, nghỉ ở phòng khác thoáng hoặc ra ngoài |
| Người già yếu, nằm lâu | Ho yếu, khó tự di chuyển khi khói dày lên | Đưa sang phòng khác trước, đóng cửa phòng đó, mở cửa sổ phòng đó |
| Người viêm mũi dị ứng, hay đau đầu vì mùi | Niêm mạc mũi kích ứng, đau đầu | Tránh mặt lúc đốt, đeo khẩu trang nếu phải ở gần |
Người đang thở oxy tại nhà cần được nhắc riêng: không khí giàu oxy quanh bình và dây thở làm mọi thứ bắt lửa dễ hơn và cháy mạnh hơn. Trong nhà có bình oxy thì cả buổi tẩy uế không nên có ngọn lửa trần nào.
Sắp xếp buổi tẩy uế khi nhà có người nhạy cảm với khói
Một buổi tẩy uế có thể được chia nhỏ để người cần bảo vệ không phải chịu khói mà vẫn có mặt ở những phần họ coi trọng:
- Bàn trước với người lớn tuổi về cách làm: phần nào họ muốn tự tay làm, phần nào để con cháu làm thay. Nhiều cụ chỉ muốn được thắp hương, khấn vái và xem con cháu dọn nhà; phần đốt bột có thể làm lúc cụ đi vắng.
- Đưa người nhạy cảm ra ngoài trước khi mồi lửa, sang nhà người thân, ra quán nước, đi dạo công viên gần nhà. Đi xe máy thì nên che chắn kỹ, tránh để họ ngồi ngoài trời gió lạnh quá lâu.
- Dọn sạch, lau rửa trước, rồi mới đốt một lượng bột nhỏ ở khu vực chung như phòng khách, cửa chính. Phòng ngủ của người bệnh có thể chỉ lau bằng nước lá, không đốt.
- Thông gió tích cực ít nhất hai đến ba giờ sau khi bột tàn: mở các cửa đối diện nhau, bật quạt hướng ra ngoài.
- Thu dọn đồ vải gần chỗ đốt: gối tựa, chăn mỏng nên mang ra phơi hoặc giặt nếu ám mùi, nhất là đồ dùng của người bệnh.
- Người bệnh về nhà, ngồi ở phòng xa chỗ đốt nhất trước, theo dõi xem có ho, khò khè, tức ngực không. Có dấu hiệu khó chịu thì quay lại không gian thoáng.
Nếu người bệnh không thể rời nhà, chẳng hạn nằm liệt, thì không nên đốt bột trong nhà ở thời điểm đó. Việc tẩy uế có thể làm bằng nước lá và dọn dẹp, phần đốt bột để đến khi hoàn cảnh cho phép hoặc bỏ hẳn.
Dấu hiệu cần dừng ngay và khi nào phải gặp bác sĩ
Những dấu hiệu dưới đây ở bất kỳ ai trong nhà, kể cả người khoẻ, đều là tín hiệu dập bột, mở cửa và đưa người ra chỗ thoáng:
- Ho liên tục, khò khè, tiếng rít khi thở ra.
- Cảm giác nặng ngực, hụt hơi, phải ngồi dậy mới thở được.
- Đau đầu, chóng mặt, buồn nôn xuất hiện khi đang ở trong phòng có khói, đỡ khi ra ngoài.
- Cay mắt, chảy nước mắt, rát họng không giảm sau vài phút ra chỗ thoáng.
- Người già bỗng lơ mơ, mệt lả hơn thường lệ.
Người hen suyễn có thuốc cắt cơn thì dùng theo đúng hướng dẫn mà bác sĩ đã dặn. Khó thở không cải thiện sau khi ra chỗ thoáng, môi hoặc đầu ngón tay tím tái, nói không thành câu, đau thắt ngực, lơ mơ là những trường hợp cần đưa đi cấp cứu ngay, không chờ xem có tự đỡ không.
Với người có bệnh hô hấp, tim mạch đang điều trị, lần khám sau nên kể với bác sĩ về chuyện đã tiếp xúc khói, kể cả khi triệu chứng đã qua. Bài viết không chẩn đoán được nguyên nhân khó thở của một người cụ thể; chỉ bác sĩ thăm khám mới làm được việc đó.
Thông gió sau khi đốt: làm sao biết đã đủ
Mở một cửa thì không khí chỉ ra vào lừ đừ; mở hai cửa ở hai phía đối diện nhau, như cửa chính và cửa sổ phòng sau, thì gió có đường đi xuyên qua nhà. Nhà ống dài, sâu nên mở thêm cửa giếng trời hoặc cửa tầng trên để khói nóng có lối bốc lên. Một chiếc quạt đặt ở cửa sổ quay mặt ra ngoài giúp đẩy khí trong nhà ra nhanh hơn nhiều so với quạt quay vào giữa phòng.
Dấu hiệu thông gió chưa đủ là mùi khói còn rõ khi bước từ ngoài vào, góc trần còn mờ, và mùi đậm lên khi ngồi xuống ghế vải hay giũ chăn. Mũi người trong nhà quen mùi rất nhanh, nên nhờ người vừa từ ngoài về ngửi thử thường đúng hơn. Với nhà có người bệnh hô hấp, nên để thêm thời gian sau khi mùi đã hết, vì bụi mịn không có mùi.
Đừng bật điều hoà ngay khi vừa đốt xong rồi đóng cửa lại cho mát. Điều hoà trong nhà chủ yếu làm lạnh và lọc thô không khí sẵn có, không đưa không khí ngoài trời vào, và bụi khói bám vào lưới lọc, dàn lạnh, lần sau bật lên lại có mùi.
Người khoẻ trông đĩa cũng nên tự bảo vệ
Người ở lại trông đĩa thường là người trẻ, khoẻ, nhưng ngồi cạnh nguồn khói hai ba mươi phút vẫn là một lượng tiếp xúc đáng kể. Không cần ngồi sát đĩa; một khoảng cách hai ba mét, phía đầu gió, vẫn trông được rõ mà hít ít khói hơn nhiều. Ngồi thấp gần sàn ở phía đầu gió thường đỡ khói hơn đứng, vì khói nóng bốc lên và lan dọc trần trước.
Khẩu trang vừa mặt giúp đỡ cay mũi, nhưng quan trọng hơn là thỉnh thoảng bước ra chỗ thoáng vài phút nếu có người thứ hai thay trông. Người đang ốm cảm, ho, sốt thì không nên nhận việc trông đĩa trong lần đó.
Sau buổi tẩy uế, thay quần áo, rửa mặt, súc họng là thói quen tốt; khói bám vào tóc và vải nhiều hơn người ta nghĩ, và đem mùi khói vào phòng người bệnh là điều nên tránh.
Khi người lớn tuổi không chịu rời nhà
Có những cụ coi việc có mặt lúc tẩy uế là bổn phận, hoặc đơn giản là không muốn ra khỏi nhà. Ép buộc thường làm không khí trong nhà căng thẳng. Cách thuyết phục hiệu quả thường xoay quanh sức khoẻ cụ thể của chính cụ, kiểu "lần trước bố hít khói hương ở chùa về ho mấy hôm", hơn là những lời chung chung về ô nhiễm.
Một lối thoả hiệp hay gặp: cụ ngồi ở hiên nhà hoặc ban công phía trên gió, nhìn vào trong khi con cháu làm, cửa mở rộng để cụ thấy và chỉ dẫn. Hoặc cụ tự tay mồi lửa đĩa đầu tiên rồi ra ngoài, con cháu trông tiếp. Với những cụ đặc biệt coi trọng phần nghi thức, có thể đề nghị lấy cách lau nước lá làm phần chính, đĩa bột chỉ là một nhúm nhỏ đặt ở cửa chính, cháy trong vài phút.
Điều quan trọng là người lớn tuổi hiểu rằng việc thay đổi cách làm không làm mất ý nghĩa của tục lệ. Tẩy uế, theo quan niệm dân gian, là làm sạch để ngôi nhà và người trong nhà được yên ổn. Một cách làm khiến chính người trong nhà ho cả tuần thì đi ngược lại tinh thần ấy.
Câu hỏi thường gặp
Đeo khẩu trang y tế có đủ để ở trong phòng đang đốt bột không?
Khẩu trang y tế thông thường cản được phần bụi lớn nhưng không ôm kín mặt và không lọc được khí, nên không đủ bảo vệ người hen suyễn hay bệnh phổi. Với người khoẻ phải ở gần đĩa để trông, khẩu trang giúp giảm khó chịu nhưng vẫn cần mở cửa thông gió.
Máy lọc không khí có thay được việc mở cửa thông gió không?
Máy lọc có màng lọc bụi mịn giúp giảm bụi sau khi đốt, nhưng công suất thường tính cho một phòng và không xử lý được các khí như cacbon monoxit. Nên dùng máy lọc như phần bổ sung, còn mở cửa cho gió thay không khí vẫn là bước chính.
Người hen suyễn đã ổn định nhiều năm có cần tránh khói không?
Nên tránh. Hen ổn định không có nghĩa là đường thở hết nhạy cảm; khói và mùi hắc vẫn là yếu tố khởi phát thường gặp. Ra ngoài trong lúc đốt và về khi nhà đã thông thoáng là cách đơn giản, không tốn kém mà an toàn hơn.
Bao lâu sau khi đốt thì người bệnh phổi có thể vào phòng?
Không có con số chung cho mọi nhà vì còn tuỳ lượng bột, độ thoáng của phòng và tình trạng người bệnh. Cách làm thận trọng là thông gió mạnh ít nhất vài giờ, phòng không còn mùi khói rõ, rồi cho người bệnh vào phòng xa chỗ đốt trước và theo dõi.
Có loại bột nào không gây hại cho người hen suyễn không?
Bất kỳ thứ gì đốt lên tạo khói đều sinh bụi mịn và khí kích ứng ở mức độ khác nhau, nên không có loại bột nào có thể coi là an toàn cho người hen suyễn. Với nhà có người bệnh hô hấp, cách tẩy uế không khói là lựa chọn hợp lý hơn.
Trẻ có tiền sử viêm phế quản thì có nên ở nhà lúc đốt không?
Không nên. Trẻ thở nhanh hơn người lớn và đường thở nhỏ hơn, nên chịu ảnh hưởng của khói nhiều hơn. Cho trẻ ra ngoài cùng người lớn tuổi và chỉ về khi nhà đã thông thoáng; nếu trẻ ho, khò khè kéo dài thì đưa đi khám.