Phòng của mẹ và trẻ sơ sinh cần ba điều: sạch, khô, thoáng mà không có gió lùa thẳng; và một điều tuyệt đối không có: khói. Không đốt bột tẩy uế, không xông, không thắp hương, không hơ than hay đặt bếp than trong phòng có trẻ sơ sinh. Nếu gia đình muốn giữ tục tẩy uế khi đón mẹ và bé về, phần đó nên làm ở ngoài cửa nhà, ngoài sân, hoặc chỉ lau nước lá ở khung cửa chính, và xong trước khi bé về.
Nhiều tục kiêng cữ sau sinh xuất phát từ mong muốn bảo vệ mẹ và con, nhưng một số trong đó, như nằm than, đóng kín cửa suốt tháng, đã được cảnh báo là gây hại. Bài này nói cách chuẩn bị phòng đón bé, giữ phòng sạch trong tháng đầu, và cách nói chuyện với ông bà về những tục nên giữ, nên bỏ. Những vấn đề sức khoẻ cụ thể của mẹ và bé luôn cần theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Vì sao phòng trẻ sơ sinh không được có khói
Đường thở của trẻ sơ sinh nhỏ, phổi còn đang phát triển, và trẻ thở nhanh hơn người lớn nhiều lần, nên cùng một lượng khói trong phòng, trẻ hít vào nhiều hơn so với cân nặng. Khói từ việc đốt bột, hương, than chứa bụi mịn và các khí gây kích ứng; với trẻ nhỏ, đó là gánh nặng cho đường hô hấp. Mẹ sau sinh cũng cần không khí trong lành để hồi phục.
Than củi, than tổ ong đốt trong phòng kín còn nguy hiểm hơn: than cháy thiếu oxy sinh khí carbon monoxide (CO), không màu, không mùi, có thể gây ngộ độc và tử vong. Tục "nằm than" hay "hơ than" sau sinh ở một số vùng từng gây ra những trường hợp ngộ độc đáng tiếc ở cả mẹ và bé. Đây là tục nên bỏ hẳn.
Vì vậy, dù gia đình coi trọng tục tẩy uế đến đâu, nguyên tắc với phòng có trẻ sơ sinh là: không lửa, không khói. Ý "làm sạch" của tục vẫn giữ được trọn vẹn bằng lau dọn, giặt giũ và thông gió.
Khói không chỉ đến từ trong phòng. Nhà có bàn thờ thắp hương hằng ngày, người hút thuốc, bếp đun củi hay bếp than nướng ở sân, hàng xóm đốt rác: tất cả có thể lọt vào phòng bé qua cửa mở. Đóng cửa phòng bé khi trong nhà đang thắp hương hay nấu nướng nhiều khói, thắp hương ở tầng khác nếu nhà nhiều tầng, và người hút thuốc tuyệt đối không hút trong nhà, kể cả ở ban công sát phòng bé. Quần áo ám mùi thuốc lá cũng nên thay trước khi bế trẻ.
Chuẩn bị phòng trước khi đón mẹ và bé về
Nên làm trong những tuần cuối thai kỳ, do người nhà làm, mẹ bầu không leo trèo hay tiếp xúc hoá chất:
- Chọn phòng có cửa sổ, đủ sáng, không quá nóng, không có tường ẩm mốc; tránh phòng vừa sơn sửa.
- Dọn bớt đồ đạc thừa, thú nhồi bông, thảm dày vốn tích bụi; giữ phòng đơn giản dễ lau.
- Lau trần, quạt, đèn, cửa sổ; hút bụi rèm hoặc giặt rèm; lau sàn bằng nước sạch và chất lau sàn thông thường, để khô hẳn.
- Giặt toàn bộ chăn, ga, gối, quần áo, khăn của bé bằng xà phòng dịu nhẹ, phơi khô, cất trong túi sạch.
- Vệ sinh điều hoà và quạt trước khi dùng; kiểm tra ổ cắm gần giường, che ổ cắm nếu cần.
- Nếu gia đình muốn làm tẩy uế theo tập quán, làm ở ngoài cửa chính hoặc ngoài sân, xong trước ngày đón bé ít nhất vài ngày, và không đốt trong phòng của mẹ và bé.
Tục kiêng cữ quanh phòng mẹ và bé: nên giữ hay nên bỏ
Bảng dưới gom những tục liên quan đến phòng ở và không khí, đặt cạnh khuyến cáo chung hiện nay. Chi tiết chăm sóc sức khoẻ cần hỏi nhân viên y tế:
| Tục | Ý dân gian | Cách nhìn hiện nay |
|---|---|---|
| Nằm than, hơ than, đặt bếp than dưới giường | Giữ ấm, "đuổi gió độc" | Nên bỏ hẳn: nguy cơ ngộ độc khí CO, bỏng, cháy |
| Đóng kín cửa suốt tháng | Tránh gió | Nên làm nhẹ: cần thông gió, chỉ tránh gió lùa thẳng vào mẹ và bé |
| Đốt bột, xông hương trong phòng | Tẩy uế, xua điều không lành | Không làm trong phòng có trẻ sơ sinh |
| Hạn chế người lạ vào phòng | Tránh "vía" người ngoài | Có lý về vệ sinh: giảm nguy cơ lây bệnh cho bé |
| Treo vật dụng ở cửa phòng (dao, kéo, tỏi) | Giữ bé khỏi "quở" | Nếu giữ thì treo cao, chắc, không để vật sắc rơi xuống |
| Kiêng tắm, gội cả tháng | Tránh lạnh | Hỏi nhân viên y tế; vệ sinh cá nhân giúp phòng nhiễm trùng |
Ý "tránh vía người lạ" có thể giữ theo nghĩa vệ sinh: người thăm rửa tay trước khi chạm vào bé, người đang ho, sốt, cảm cúm thì hẹn lúc khác. Đây là cách bảo vệ bé có cơ sở, và cũng hợp với tục.
Thông gió đúng cách: thoáng mà không lạnh
Nỗi lo "gió độc" của ông bà xuất phát từ thực tế thời xưa: nhà tranh vách đất, gió lùa lạnh buốt, mẹ và bé dễ bị nhiễm lạnh. Nhà ngày nay kín hơn nhiều, và vấn đề thường ngược lại: phòng đóng kín, không khí bí, ẩm, mùi sữa, mùi tã tích lại.
Cách thông gió hợp lý là mở cửa sổ ở phía không có người nằm, hoặc mở cửa phòng ra phòng khác thoáng, vào những giờ ấm trong ngày. Không để quạt thổi thẳng vào mẹ và bé, không đặt nôi ngay dưới cửa sổ có gió lùa hay ngay dưới cửa gió điều hoà. Điều hoà, nếu dùng, để nhiệt độ vừa phải theo hướng dẫn của nhân viên y tế, vệ sinh lưới lọc định kỳ.
Mùa đông miền Bắc, nếu cần sưởi, dùng thiết bị sưởi điện an toàn, đặt xa nôi, giường và rèm, không dùng than. Mùa nồm, có thể dùng máy hút ẩm hoặc chế độ hút ẩm của điều hoà để phòng khô hơn.
Giữ phòng sạch trong tháng đầu
Tháng đầu sau sinh, phòng mẹ và bé thường bừa bộn rất nhanh: tã, khăn sữa, bình sữa, quần áo thay liên tục. Một vài nếp nhỏ giúp phòng luôn sạch: thùng rác có nắp đậy riêng cho tã bẩn, đổ mỗi ngày; giỏ riêng cho đồ bẩn của bé; khu pha sữa và rửa bình đặt ngoài phòng ngủ nếu được.
Lau sàn hằng ngày bằng nước sạch và chất lau sàn dịu nhẹ, tránh những chất có mùi nồng. Không xịt nước hoa, xịt phòng, tinh dầu trong phòng bé; mùi thơm nhân tạo có thể gây kích ứng đường thở non nớt của trẻ. Phòng sạch thì không cần mùi thơm.
Ga giường, vỏ gối của mẹ thay thường xuyên vì sản dịch, mồ hôi; đồ của bé giặt riêng. Người chăm bé rửa tay bằng xà phòng trước khi bế, thay tã, cho bú. Những việc này là "tẩy uế" theo nghĩa thật nhất trong tháng đầu.
Giặt và cất đồ cho mẹ và bé
Quần áo, khăn, tã vải của trẻ sơ sinh nên giặt riêng với đồ của người lớn, bằng xà phòng dịu nhẹ, không mùi hoặc ít mùi, xả kỹ nhiều lần để không còn cặn xà phòng bám vào vải, vì cặn có thể gây kích ứng làn da mỏng của trẻ. Nước xả vải thơm nồng không cần thiết.
Phơi đồ ở nơi có nắng và thoáng gió; tránh phơi đồ bé ở ban công sát đường nhiều bụi khói xe, hoặc gần chỗ người lớn hút thuốc, đốt rác. Những ngày mưa nồm, dùng máy sấy hoặc giá phơi trong phòng có quạt, đừng để đồ ẩm lâu vì dễ có mùi và mốc.
Đồ đã khô gấp gọn, cất trong ngăn tủ hoặc hộp sạch có nắp, không để chung với đồ dùng có mùi như long não, băng phiến. Băng phiến đặc biệt không nên dùng ở nơi cất đồ của trẻ sơ sinh. Đồ của mẹ như áo cho con bú, khăn thấm sữa cũng giặt và thay thường xuyên.
Phần tập quán: làm ở đâu cho phải
Nhiều gia đình vẫn muốn làm một điều gì đó theo tập quán khi đón thành viên mới về nhà: lau nước lá ở cửa, rắc muối gạo ở ngưỡng cửa ngoài, có nơi đốt một ít bột ở ngoài sân trước ngày đón bé. Những điều này có thể giữ, miễn không đưa lửa và khói vào nơi mẹ và bé ở.
Nếu đốt bột, chỉ đốt ở ngoài trời, cách xa cửa sổ phòng mẹ bé, và làm trước ngày đón bé vài ngày để mùi tan hết. Không đốt ở hành lang chung cư hay trong nhà rồi mở cửa. Nước lá dùng để lau khung cửa chính nên là nước đã đun và để nguội, khăn vắt kỹ, không lau lên đồ dùng của bé.
Những tục như treo vật ở cửa phòng, đặt vật dưới gối bé: nếu gia đình giữ, đảm bảo không có vật sắc nhọn, vật nhỏ có thể rơi vào nôi, vì trẻ sơ sinh có thể bị thương hoặc hóc. An toàn của bé đứng trên mọi ý nghĩa tượng trưng.
Nói chuyện với ông bà về tục kiêng cữ
Kiêng cữ sau sinh là chủ đề hay gây căng thẳng giữa các thế hệ. Ông bà muốn làm theo kinh nghiệm đã nuôi lớn cả nhà, cha mẹ trẻ muốn làm theo hướng dẫn y tế. Cả hai đều vì mẹ và bé. Bắt đầu từ điểm chung đó sẽ dễ hơn bắt đầu bằng tranh luận.
Một cách hiệu quả là mời ông bà cùng nghe nhân viên y tế tư vấn khi khám sau sinh, hoặc đưa ông bà đọc hướng dẫn chính thức. Lời khuyên từ bác sĩ, nữ hộ sinh thường được người lớn tuổi lắng nghe hơn lời con cháu. Với những tục nguy hiểm như nằm than, cần kiên quyết nhưng nhẹ nhàng, giải thích rõ nguy cơ ngộ độc.
Với những tục vô hại, như kiêng một số món ăn mà không ảnh hưởng dinh dưỡng, treo vật ở cửa phòng một cách an toàn, cứ để ông bà làm. Giữ hoà khí gia đình trong tháng đầu cũng là một phần chăm sóc mẹ sau sinh.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đốt bột tẩy uế trong phòng trẻ sơ sinh trước khi bé về?
Không nên đốt trong phòng của mẹ và bé, kể cả trước khi bé về, vì khói và mùi có thể bám vào rèm, đệm, tường. Nếu gia đình muốn giữ tục, đốt ở ngoài sân, xa cửa sổ phòng, xong trước vài ngày, hoặc chỉ lau nước lá ở khung cửa chính.
Tục nằm than sau sinh có hại không?
Có. Than đốt trong phòng kín sinh khí carbon monoxide, không màu không mùi, có thể gây ngộ độc nguy hiểm cho cả mẹ và bé; ngoài ra còn nguy cơ bỏng và cháy. Nếu cần sưởi ấm, dùng thiết bị sưởi điện an toàn, đặt xa giường và nôi, theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Phòng mẹ và bé có cần đóng kín cửa không?
Không cần đóng kín hoàn toàn. Phòng cần thông thoáng để không khí không bí, ẩm; chỉ cần tránh gió lùa thẳng vào mẹ và bé, không để quạt thổi trực tiếp. Mở cửa ở phía không có người nằm vào những giờ ấm trong ngày.
Có được dùng tinh dầu, nước hoa xịt phòng cho thơm phòng bé không?
Không nên. Mùi thơm nhân tạo và tinh dầu có thể gây kích ứng đường thở của trẻ sơ sinh. Phòng sạch, thoáng, đổ tã bẩn hằng ngày là đủ để không có mùi.
Người đến thăm có cần làm gì trước khi vào phòng bé?
Rửa tay bằng xà phòng trước khi chạm vào bé, không hôn bé, không đến thăm khi đang ho, sốt, cảm cúm. Gia đình có thể nhắc nhẹ nhàng; đó là cách bảo vệ bé hợp với cả tục kiêng lẫn khuyến cáo y tế.
Khi nào cần đưa mẹ hoặc bé đi khám ngay?
Khi bé thở nhanh, rút lõm lồng ngực, tím tái, bỏ bú, sốt hoặc hạ thân nhiệt, li bì; khi mẹ sốt, ra huyết nhiều, đau bụng dữ dội, khó thở. Những dấu hiệu này cần được nhân viên y tế đánh giá ngay, không chờ đợi.