Khi trong nhà có phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh hoặc trẻ dưới vài tuổi, phần đốt bột của buổi tẩy uế nên làm lúc những người này đi vắng, phòng của mẹ và bé không đốt mà chỉ lau dọn, và cả nhà chỉ về khi đã thông gió kỹ. Mẹ bầu vẫn có thể tham gia những phần không có khói, như sắp xếp, lau bằng nước sạch, chọn đồ cần bỏ, nhưng không nên đứng cạnh đĩa bột và không nên tự mồi lửa.
Lý do không nằm ở kiêng kỵ mà ở chuyện rất cụ thể: khói đốt chứa bụi mịn và các khí như cacbon monoxit, trong khi thai nhi và trẻ nhỏ nhạy cảm với những thứ này hơn người lớn. Nhiều gia đình về nhà mới đúng lúc vợ đang mang thai hoặc vừa sinh, người lớn trong nhà lại muốn làm đủ lệ. Bài này giúp xếp lịch sao cho cả hai điều được giữ.
Vì sao khói đốt đáng lưu tâm hơn với mẹ bầu và trẻ nhỏ
Ở phụ nữ mang thai, những gì người mẹ hít vào đều có phần đi qua máu tới thai. Khí cacbon monoxit sinh ra khi vật liệu cháy không trọn vẹn gắn vào hồng cầu thay chỗ của oxy; với người lớn khoẻ, một lượng nhỏ trong thời gian ngắn thường không gây gì rõ rệt, nhưng các tổ chức y tế vẫn khuyên phụ nữ mang thai hạn chế tối đa tiếp xúc khói, từ khói thuốc lá, khói bếp củi tới khói đốt trong nhà. Đó là lý do đơn giản nhất để mẹ bầu ra ngoài lúc đốt bột.
Trẻ nhỏ thở nhanh hơn người lớn nhiều lần mỗi phút, tính theo cân nặng thì lượng không khí đi vào phổi lớn hơn, đường thở lại nhỏ và còn đang phát triển. Trẻ sơ sinh không biết tránh, không biết nói mình khó chịu; trẻ biết bò thì chơi ở sát sàn, nơi bụi lắng xuống sau khi khói tan. Một lượng khói người lớn thấy "không sao" có thể làm trẻ ho, quấy, ngạt mũi vài ngày.
Ngoài khói còn có chuyện lửa. Trẻ chập chững tò mò với mọi thứ phát sáng và có mùi lạ; một đĩa bột đặt dưới sàn ngang tầm với tay trẻ là rủi ro bỏng mà người lớn rất dễ quên khi đang bận dọn dẹp.
Xếp lịch một buổi tẩy uế cho nhà có mẹ bầu hoặc em bé
Lịch dưới đây chia buổi tẩy uế thành phần có khói và phần không khói, để mẹ và bé chỉ có mặt ở phần sau. Thời lượng là ví dụ giả định cho một nhà ống ba tầng, nhà nhỏ hơn thì rút ngắn:
- Hôm trước: dọn đồ, giặt rèm, lau bụi phòng em bé và phòng ngủ của mẹ. Phần này mẹ bầu làm được nếu sức khoẻ cho phép, nhờ người khác bê đồ nặng và leo cao.
- Sáng hôm làm: mẹ và bé sang nhà ông bà, nhà người thân hoặc đi dạo nơi thoáng. Mang theo đồ dùng của bé đủ cho nửa ngày.
- Đốt bột ở khu vực chung như phòng khách, cửa chính, sân trước, với lượng nhỏ. Cửa phòng em bé và phòng mẹ đóng kín trong lúc này để khói không lọt vào.
- Phòng mẹ và bé chỉ lau bằng nước sạch hoặc nước lá pha loãng, rồi lau lại bằng nước sạch để không còn tinh dầu bám trên mặt đồ dùng của bé.
- Thông gió mạnh vài giờ sau khi bột tàn, hút bụi sàn chỗ đã đốt, lau sàn lại một lần vì bụi khói lắng xuống.
- Mẹ và bé về nhà khi đã không còn mùi khói. Mở cửa phòng em bé sau cùng.
Nếu gia đình muốn mẹ có mặt ở một nghi thức nhỏ, có thể để mẹ đứng ngoài cửa, phía đầu gió, trong vài phút lúc mồi đĩa đầu tiên rồi rời đi, hoặc để mẹ làm phần rắc muối gạo, lau ngưỡng cửa thay vì phần đốt.
Mẹ bầu làm được gì, nên để người khác làm gì
Mang thai không phải là ốm, và nhiều mẹ bầu muốn được tham gia chuẩn bị nhà cửa. Bảng dưới giúp chia việc hợp lý; với thai kỳ có chỉ định nghỉ ngơi của bác sĩ thì theo lời bác sĩ:
| Việc | Mẹ bầu | Lý do |
|---|---|---|
| Chọn đồ cần bỏ, sắp xếp lại tủ | Làm được | Nhẹ nhàng, không khói, không hoá chất mạnh |
| Lau bàn ghế, cửa bằng nước sạch hoặc nước lá loãng | Làm được, đeo găng nếu da nhạy | Một số loại lá có thể gây kích ứng da |
| Leo thang lau trần, dọn gác, bê đồ nặng | Để người khác làm | Nguy cơ ngã và mang vác quá sức |
| Dùng chất tẩy rửa mạnh, nước javel | Để người khác làm, phòng thoáng | Hơi chất tẩy gây kích ứng, tránh hít |
| Mồi lửa, trông đĩa bột, đổ tro | Để người khác làm | Tiếp xúc khói và tro bụi trực tiếp |
| Dọn hộp cát của mèo, lau chuồng thú nuôi | Để người khác làm | Lời khuyên y tế phổ biến cho thai kỳ, không liên quan riêng đến tẩy uế |
Dòng cuối không thuộc chuyện khói, nhưng buổi tẩy uế thường đi kèm tổng vệ sinh, và đây là việc dễ bị giao nhầm cho mẹ bầu vì "nhẹ". Phân việc trước giúp tránh tình huống đó.
Phòng em bé: không đốt, chỉ làm sạch
Không đặt đĩa bột trong phòng em bé, kể cả khi bé đi vắng. Bụi khói bám vào nệm cũi, gối, thú bông, rèm và giải phóng dần trong nhiều ngày. Em bé nằm áp mặt vào những thứ đó hàng chục giờ mỗi tuần.
Lau bằng nước sạch là đủ cho đồ của bé. Nếu gia đình muốn có nước lá cho ý nghĩa tục lệ, lau khung cửa, tay nắm cửa và sàn bằng nước lá pha loãng, còn cũi, đồ chơi, bình sữa chỉ dùng nước sạch hoặc xà phòng dịu, tráng kỹ.
Không rắc muối, gạo, vôi ở phòng bé. Trẻ bò và trẻ chập chững nhặt mọi thứ trên sàn cho vào miệng. Vôi bột còn gây bỏng da và mắt. Nếu muốn rắc ở cửa chính theo tập quán, quét sạch trước khi trẻ về.
Giặt đồ vải của bé sau buổi tẩy uế nếu có mùi khói. Khăn, chăn, quần áo phơi ở nơi gần chỗ đốt nên giặt lại trước khi dùng cho bé.
Giữ trẻ an toàn với lửa trong ngày tẩy uế
Trẻ lớn hơn, khoảng ba bốn tuổi trở lên, thường thích thú với buổi tẩy uế và muốn được tham gia. Có thể cho trẻ cùng làm nếu đặt ra vài quy tắc rõ ràng:
- Trẻ đứng xem ở khoảng cách người lớn đã chỉ, chẳng hạn sau một vạch dán băng keo trên sàn.
- Trẻ không cầm bật lửa, que mồi, không thổi vào đĩa bột cho cháy nhanh, không chạm vào đĩa kể cả khi đã tàn.
- Giao cho trẻ việc không có lửa: mang khăn sạch, xếp dép, quét lá ngoài sân, mở cửa sổ khi người lớn bảo.
- Bật lửa, diêm, que mồi cất lên cao ngay sau khi mồi xong, không để trên bàn hay mặt sàn.
- Đĩa bột đang cháy không bao giờ ở ngoài tầm mắt người lớn khi có trẻ trong nhà, dù chỉ một phút.
- Nếu không đủ người để vừa trông trẻ vừa trông đĩa, hoãn phần đốt sang lúc trẻ ngủ ở nhà người thân hoặc đi học.
Trẻ bị bỏng nhẹ do chạm vào đĩa nóng: làm mát vùng bỏng dưới vòi nước mát sạch khoảng hai mươi phút, không bôi kem đánh răng, mỡ hay nước mắm, không chọc bọng nước, rồi đưa trẻ đi khám nếu vết bỏng rộng, ở mặt, tay, vùng kín hoặc bọng nước lớn.
Sau sinh: chờ hay làm ngay
Nhiều gia đình có thói quen làm sạch, tẩy uế nhà trước khi mẹ và bé từ bệnh viện về. Đây là lúc hợp lý nhất để làm phần có khói, vì mẹ và bé còn ở viện, nhà có thời gian thông gió một hai ngày. Khi mẹ và bé đã về, thời gian đầu nên ưu tiên giữ nhà sạch, thoáng, yên tĩnh và không đốt gì trong nhà.
Ở một số vùng, tập quán cũ cho rằng phòng sản phụ phải kín gió, có lửa than hay đồ xông để giữ ấm. Ngày nay các khuyến cáo y tế về chăm sóc sau sinh đều khuyên phòng mẹ và bé thoáng khí, nhiệt độ vừa phải, không có khói đốt. Người lớn tuổi trong nhà thường chấp nhận khi được giải thích rằng ý của tục cũ là giữ ấm và sạch, và ngày nay có cách giữ ấm, giữ sạch không cần lửa.
Nếu cần tẩy uế sau sinh theo ý ông bà, phần làm được là dọn dẹp, giặt giũ, lau nhà bằng nước sạch hoặc nước lá loãng ở các phòng không phải phòng mẹ và bé. Phần đốt bột, nếu nhất định làm, chỉ ở sân trước hoặc ngoài cửa, cửa nhà đóng lại trong lúc đó.
Nhà chật, không có chỗ gửi mẹ và bé thì sắp xếp ra sao
Không phải gia đình nào cũng có ông bà ở gần để gửi mẹ và bé nửa ngày. Căn hộ nhỏ, phòng trọ, nhà ở xa quê là hoàn cảnh rất phổ biến của các cặp vợ chồng trẻ. Khi đó có vài cách xoay xở: chọn đúng buổi mẹ đi khám thai hoặc đưa bé đi tiêm chủng để làm phần đốt bột ở nhà; nhờ một người bạn đưa mẹ và bé đi cà phê, đi siêu thị vài tiếng; hoặc làm phần đốt ở sân, ở cửa chính trong lúc mẹ và bé ở phòng trong cùng, cửa đóng, cửa sổ phòng đó mở ra phía ngược gió.
Nếu không cách nào trong số đó khả thi, phương án hợp lý là tạm bỏ phần đốt bột lần này. Phần dọn dẹp, lau nước lá, rắc ít muối ở cửa vẫn làm được ngay với cả nhà có mặt. Phần đốt có thể làm vào dịp sau, khi bé đã lớn hơn và gia đình có thời gian sắp xếp.
Với người lớn tuổi lo lắng rằng không đốt thì "chưa xong", có thể giải thích rằng ở rất nhiều nơi, tập quán tẩy uế vốn có cả cách dùng nước, dùng lá, dùng muối, và không có lệ nào đặt sức khoẻ của một đứa trẻ sơ sinh xuống dưới một đĩa bột. Thường thì khi được nghe rõ lý do về sức khoẻ của cháu, ông bà là người đồng ý đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Bà bầu ngửi thấy mùi bột tẩy uế từ nhà hàng xóm có sao không?
Một lượng mùi thoáng qua từ nhà bên thường rất loãng. Mẹ bầu nên đóng cửa sổ phía có khói, sang phòng khác thoáng hơn và ra ngoài một lúc nếu thấy khó chịu. Nếu có triệu chứng bất thường như khó thở, chóng mặt kéo dài thì đi khám.
Mẹ bầu có nên tự mình rắc muối gạo ở cửa không?
Rắc muối gạo ở cửa không có khói và không nặng nhọc, nên mẹ bầu làm được nếu muốn. Chỉ cần lưu ý không cúi người quá lâu, không leo bậc thang, và nhờ người khác quét sạch muối gạo đi sau đó để không trơn trượt.
Trẻ sơ sinh về nhà mới bao lâu sau khi tẩy uế thì an toàn?
Không có con số cố định cho mọi nhà. Cách làm thận trọng là đốt bột trước khi bé về ít nhất một hai ngày, thông gió liên tục, hút bụi và lau sàn lại, đến khi không còn mùi khói ở mọi phòng mới đưa bé về.
Có cách tẩy uế nào hoàn toàn không khói cho nhà có em bé không?
Có. Dọn dẹp, giặt giũ, lau cửa và sàn bằng nước lá pha loãng rồi lau lại bằng nước sạch, rắc ít muối ở cửa chính rồi quét đi, mở cửa cho nắng gió vào là những cách tẩy uế dân gian không cần lửa.
Có nên đốt bột ngoài sân khi trẻ đang ngủ trong nhà không?
Khói ngoài sân vẫn có thể bay vào qua cửa sổ và khe cửa, nhất là khi gió thổi vào nhà. Nếu phải đốt ở sân, đóng kín cửa phía phòng trẻ ngủ, đặt đĩa ở phía cuối gió, và có người lớn ở trong nhà trông trẻ.
Người đang cho con bú có cần tránh khói tẩy uế không?
Nên tránh tiếp xúc khói gần, vì mẹ cho con bú thường ở cạnh bé gần như cả ngày và mang theo mùi khói trên tóc, áo. Mẹ có thể tham gia phần dọn dẹp không khói và vắng mặt lúc đốt bột.