Bột tẩy uế nên đốt trên một chiếc đĩa sứ dày hoặc khay kim loại, đặt trên nền không cháy như gạch men, gạch nung hay khay inox, cách rèm, giấy, bàn thờ có vàng mã và bếp gas ít nhất một sải tay, và luôn có một người lớn tỉnh táo ngồi trông cho tới khi bột tàn hẳn. Ba lớp bảo vệ đó, gồm đĩa, nền và người, quyết định phần lớn mức an toàn của cả buổi tẩy uế.
Tục tẩy uế là chuyện để gia đình yên lòng khi về nhà mới, dọn nhà cuối năm hay sau một dịp buồn. Ngọn lửa nhỏ trên đĩa bột thì không có gì đáng sợ, nhưng những sự cố hay gặp lại đến từ chỗ rất đời thường: đĩa thuỷ tinh nứt vì nóng, tàn rơi xuống thảm, gió quạt thổi đốm đỏ ra rèm, hoặc cả nhà cùng đi lo việc khác. Bài này đi qua từng lớp bảo vệ, kèm danh sách kiểm hai phút trước khi bật lửa.
Đĩa đốt: vật dụng nào dùng được, vật dụng nào nên bỏ
Bột cháy âm ỉ tạo ra một điểm nóng nhỏ nhưng kéo dài, có khi hai ba mươi phút. Đáy đĩa ngay dưới đống bột nóng hơn hẳn phần mép, nên vật liệu chịu được chênh lệch nhiệt quan trọng hơn vẻ ngoài:
| Vật dụng | Dùng được không | Lý do | Lưu ý khi dùng |
|---|---|---|---|
| Đĩa sứ, đĩa gốm dày | Dùng được | Chịu nóng tốt, nặng nên khó lật | Không dội nước lạnh khi đĩa đang nóng, dễ nứt |
| Khay, đĩa inox có vành | Dùng được | Không cháy, không vỡ, vành giữ tàn | Đáy khay nóng lên nhanh, phải lót gạch bên dưới nếu đặt trên gỗ |
| Viên gạch nung, ngói đất | Dùng làm nền rất tốt | Cách nhiệt, rẻ, có sẵn ở nhiều nhà | Bề mặt nhám, nên đặt đĩa lên trên chứ không đổ bột trực tiếp |
| Đĩa thuỷ tinh thường | Không nên | Nóng cục bộ một điểm dễ làm nứt, vỡ | Kính chịu nhiệt nhà bếp cũng không làm cho kiểu đốt này |
| Đĩa nhựa, melamine, gỗ, tre | Không dùng | Mềm, chảy, cháy hoặc bốc mùi độc | Kể cả lót giấy bạc lên trên cũng không đủ |
| Giấy bạc gấp làm khay | Chỉ tạm thời | Mỏng, truyền nhiệt thẳng xuống nền | Chỉ dùng khi đặt trên gạch, không đặt trên bàn gỗ |
Đĩa nên rộng hơn đống bột ít nhất gấp đôi để tàn bung ra vẫn nằm trong lòng đĩa. Một mẹo nhỏ là rải một lớp cát sạch mỏng dưới đáy đĩa sứ: cát làm đệm nhiệt, giữ đáy đĩa đỡ nóng và lát nữa đổ tro cũng gọn hơn.
Lư đồng, bát hương cũ hay đỉnh trầm cũng là đồ chịu nhiệt, nhưng đó là đồ của việc xông khói hằng ngày và thường có ý nghĩa riêng trong nhà; với buổi tẩy uế, một chiếc đĩa sứ trơn đặt trên viên gạch là đủ và dễ trông hơn.
Nền đặt đĩa: lớp bảo vệ thứ hai mà nhiều nhà bỏ qua
Nhiều người chọn đĩa rất kỹ rồi đặt thẳng xuống sàn gỗ hay mặt tủ. Đáy đĩa sau mười lăm phút có thể đủ nóng để làm phồng lớp sơn, cháy xém vân gỗ hoặc làm nứt mặt kính. Cách xử lý theo từng loại nền:
- Sàn gạch men, gạch hoa, xi măng: đặt đĩa trực tiếp được, nhưng nên kê thêm một viên gạch nung nếu nhà lát gạch bóng mỏng, vì men gạch có thể bị rạn vết nhỏ khi nóng lâu.
- Sàn gỗ tự nhiên, sàn gỗ công nghiệp, sàn nhựa giả gỗ: bắt buộc kê một viên gạch hoặc tấm đá rộng hơn đĩa. Sàn nhựa giả gỗ đặc biệt nhạy, chỉ cần nóng khoảng vài chục độ trong thời gian dài đã có thể biến dạng.
- Thảm, chiếu, nệm, ga giường: không đặt đĩa lên các bề mặt này dù có kê gạch. Nếu phòng trải thảm kín, cuộn một góc thảm lại, đặt đĩa xuống phần sàn trống.
- Mặt bàn kính, bàn đá nhân tạo: kính dễ nứt khi một điểm nóng đứng yên lâu; đá nhân tạo gốc nhựa có thể ố vàng. Nên chuyển xuống sàn gạch.
- Bàn thờ, kệ gỗ thờ: phần lớn bàn thờ là gỗ đã sơn hoặc đánh vecni, lại có hoa giấy, vàng mã, khăn phủ. Theo tập quán nhiều nhà vẫn muốn đặt đĩa gần nơi thờ; cách an toàn là đặt dưới sàn phía trước bàn thờ chứ không đặt lên mặt bàn.
Nếu không chắc nền chịu được không, đặt mu bàn tay lên mặt nền cạnh đĩa sau khoảng mười phút. Nền ấm rõ rệt nghĩa là cần kê thêm một lớp nữa.
Khoảng cách với những thứ bắt lửa trong nhà
Rèm cửa và màn che. Rèm là thứ dễ gặp sự cố nhất vì nó chuyển động. Gió lùa qua cửa sổ đang mở để thông khói lại chính là thứ làm rèm phồng ra, quét qua đĩa bột. Vén rèm, buộc gọn lên cao hoặc đặt đĩa cách xa ít nhất một sải tay theo mọi hướng rèm có thể bay tới.
Giấy tờ, vàng mã, hoa khô. Đống giấy trên bàn làm việc, xấp vàng mã đã sắm sẵn cho lễ, giỏ hoa khô trang trí đều bắt lửa từ một đốm tàn nhỏ. Dọn chúng ra khỏi phòng trước, đừng chỉ đẩy sang góc bàn.
Bếp gas, bình gas và ổ cắm. Không đặt đĩa trong bếp khi bình gas còn ở đó, kể cả khi van đã khoá. Ổ cắm có dây nối dài chạy dưới sàn cũng nên dời ra, vì vỏ nhựa của dây và ổ chảy ở nhiệt độ thấp hơn nhiều người nghĩ.
Quạt đang chạy. Quạt thổi thẳng vào đĩa làm bột cháy nhanh hơn, tàn bay lên và khói dồn về một góc. Muốn đẩy khói ra ngoài thì đặt quạt ở cửa sổ quay mặt ra ngoài, xa đĩa, chứ không quay về phía đĩa.
Lối đi của trẻ con và thú nuôi. Đĩa đặt giữa lối đi là đĩa sẽ bị đá đổ. Chọn góc phòng sát tường, phía không ai phải bước qua, và nhốt chó mèo ở phòng khác trong lúc đốt.
Ai trông, trông thế nào và trông đến bao giờ
Người trông phải là một người lớn tỉnh táo, không uống rượu bia trước đó, và trong suốt thời gian bột cháy không làm việc gì khác ngoài trông. Việc này nghe hiển nhiên nhưng là chỗ hỏng phổ biến nhất: buổi tẩy uế thường đi kèm dọn dẹp, nấu nướng, đón khách, nên ai cũng nghĩ người kia đang để mắt.
Cách làm gọn là phân công rõ trước khi mồi lửa: một người giữ đĩa, ngồi trong tầm nhìn của đĩa, có sẵn cạnh tay một cái nắp kim loại hoặc chiếc đĩa sứ thứ hai để úp lên khi cần dập. Người giữ đĩa không rời phòng; nếu phải đi, họ úp nắp dập bột trước, quay lại mồi tiếp sau. Trẻ em có thể đứng xem từ khoảng cách an toàn nhưng không được cầm đĩa, không thổi bột cho cháy nhanh.
Trông đến bao giờ? Đến khi không còn sợi khói nào và tro đã nguội đến mức đặt tay gần không còn thấy hơi nóng. Bột tẩy uế có lớp ngoài tàn trước nhưng lõi bên trong có thể âm ỉ thêm khá lâu, nhất là khi đổ thành núi cao. Đĩa tàn nhưng chưa nguội thì vẫn để nguyên trên nền gạch, không bê đi đổ ngay, không cho vào túi rác.
Có nên bưng đĩa đang cháy đi qua các phòng
Ở nhiều nhà, người ta bưng đĩa bột đi một vòng từ phòng trong ra cửa chính như một phần của tục lệ. Nếu gia đình muốn giữ cách này, rủi ro nằm ở ba chỗ: tay cầm nóng dần làm người cầm vội vàng, bước chân trên cầu thang làm đĩa nghiêng, và gió từ cửa thổi tàn rơi dọc đường đi.
Cách an toàn hơn là đặt đĩa cố định ở từng điểm, mỗi điểm một chiếc đĩa nhỏ với lượng bột ít, hoặc một chiếc đĩa duy nhất được chuyển chỗ khi đã úp nắp dập tạm. Nếu nhất định phải bưng đi, hãy đặt đĩa sứ lên một chiếc khay kim loại có quai, đeo găng vải dày, đi chậm, không đi cầu thang trong lúc bột đang cháy và nhờ một người đi phía trước mở cửa, dọn lối.
Nhà nhiều tầng thì làm từng tầng riêng: tầng trên xong, dập và để nguội, xuống tầng dưới mồi lại. Nhiều người lo dập giữa chừng là "đứt" ý nghĩa của việc tẩy uế; trên thực tế, tục lệ mỗi vùng mỗi khác và không có quy định nào bắt phải giữ một ngọn lửa liên tục. Ý nghĩa của buổi tẩy uế nằm ở việc cả nhà cùng dọn sạch, làm mới, chứ không nằm ở chỗ chịu rủi ro.
Danh sách kiểm hai phút trước khi bật lửa
Đứng giữa phòng, đi một lượt theo danh sách dưới đây. Mỗi mục chỉ mất vài giây và loại được hầu hết những sự cố đã kể:
- Đĩa sứ hoặc khay kim loại, rộng gấp đôi đống bột, đã có lớp cát mỏng dưới đáy.
- Nền gạch hoặc viên gạch kê dưới đĩa; không thảm, không gỗ trần, không kính.
- Rèm đã vén, giấy tờ, vàng mã, hoa khô đã dọn ra khỏi tầm một sải tay.
- Bếp gas đã khoá và không đặt đĩa trong bếp; quạt không quay về phía đĩa.
- Cửa sổ hoặc cửa chính mở hé để khói có đường thoát, nhưng không để gió lùa thẳng vào đĩa.
- Một người lớn đã nhận việc trông, có sẵn nắp úp và một chậu nước nhỏ hoặc xô cát trong phòng.
- Người hen suyễn, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người già yếu và thú nuôi đã ra phòng khác hoặc ra ngoài.
- Chung cư: đã hỏi ban quản lý về đầu báo khói và không tự ý che, tháo thiết bị.
- Đọc lại hướng dẫn trên bao bột: lượng dùng mỗi lần, cách mồi và những lưu ý riêng của người sản xuất.
Nếu cần bột tẩy uế đóng gói sẵn có hướng dẫn trên bao, có thể tham khảo ở vatphamphongthuy.com.
Danh sách này cũng đáng giữ lại cho những lần sau. Tục tẩy uế thường lặp lại theo dịp, mỗi năm vài lần, và lần nào cũng dễ quên đúng một chi tiết nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Có thể đốt bột tẩy uế trên nắp nồi inox được không?
Được nếu nắp là inox dày, đặt ngửa và kê trên viên gạch. Nắp nồi có núm nhựa thì không dùng vì núm sẽ nóng chảy. Nắp mỏng truyền nhiệt rất nhanh xuống nền, nên đừng đặt thẳng lên bàn gỗ hay sàn nhựa.
Đặt đĩa bột ngoài ban công có an toàn hơn trong nhà không?
Ban công thoáng nên khói thoát nhanh, nhưng gió mạnh làm bột cháy nhanh và thổi tàn đi xa. Nếu đặt ngoài ban công, chọn góc khuất gió, tránh chậu cây khô, đồ phơi và tấm che bằng nhựa, vẫn cần người trông như trong nhà.
Đĩa sứ bị nứt sau khi đốt có dùng tiếp được không?
Không nên. Vết nứt chân chim cho thấy đĩa đã chịu sốc nhiệt và lần sau có thể vỡ đôi khi đang nóng, làm bột và tàn rơi ra nền. Bỏ đĩa đó, lần sau dùng đĩa dày hơn và lót cát dưới đáy.
Có nên đặt đĩa bột trong phòng ngủ có trẻ đang ngủ không?
Không. Phòng có người đang ngủ, nhất là trẻ nhỏ, không phải chỗ để đốt bột vì người ngủ không nhận ra khói dày lên và trẻ hít khói nhiều hơn người lớn. Làm phòng đó khi trống người, thông gió kỹ rồi mới cho trẻ vào.
Một lần tẩy uế nên đốt bao nhiêu đĩa cùng lúc?
Số đĩa cùng cháy nên bằng số người trông được trong tầm mắt. Nhà ít người thì đốt lần lượt từng đĩa, đĩa trước tàn mới mồi đĩa sau. Đốt nhiều đĩa ở nhiều phòng cùng lúc mà chỉ một người đi lại kiểm tra là cách làm dễ sinh sự cố nhất.
Đốt bột tẩy uế có cần mở hết cửa không?
Cần có đường thoát khói nhưng không cần mở toang để gió lùa thẳng vào đĩa. Mở hé một cửa sổ phía đối diện cửa chính để tạo luồng đối lưu nhẹ là đủ; sau khi bột tàn thì mở rộng toàn bộ để không khí trong nhà thay mới.