Khói đốt bột tẩy uế ảnh hưởng tới thú nuôi theo những cách khác nhau: chim cảnh có hệ hô hấp cực kỳ nhạy với khói và mùi, mèo liếm lông nên nuốt cả bụi khói bám trên người, chó mũi thính dễ hoảng và hắt hơi, còn cá cảnh nhận khói và tro qua mặt nước và qua máy sục khí. Cách an toàn chung là đưa chim, mèo, chó ra khỏi nhà hoặc sang phòng kín cửa trước khi đốt, che bể cá, và chỉ cho thú nuôi trở lại khi nhà đã thông gió và bụi đã được lau sạch.
Tục tẩy uế không nhắc tới thú nuôi, vì ngày xưa chó mèo ở ngoài sân, chim treo ngoài hiên. Ngày nay thú cưng sống trong phòng ngủ, ngủ trên sofa, và một buổi tẩy uế tổ chức không tính tới chúng có thể để lại hậu quả không nhỏ. Bài này đi theo từng loài, kèm việc cần làm sau khi đốt.
Danh sách chuẩn bị một ngày trước cho nhà có thú nuôi
Phần lớn sự cố với thú nuôi trong buổi tẩy uế xảy ra vì mọi việc làm vội vào sáng hôm đó. Chuẩn bị từ hôm trước giúp buổi làm nhẹ nhàng hơn:
- Hẹn trước chỗ gửi chim, mèo, chó: nhà người thân, hàng xóm hoặc cơ sở trông giữ thú cưng, kèm giờ đưa đến và giờ đón về.
- Chuẩn bị lồng vận chuyển, dây dắt, bát nước, thức ăn đủ dùng cho nửa ngày.
- Xác định phòng nào sẽ là phòng an toàn nếu thú nuôi phải ở lại nhà: phòng xa chỗ đốt nhất, có cửa đóng kín, có cửa sổ mở được ra phía ngược gió.
- Tìm sẵn nắp đậy hoặc một tấm khăn cotton sạch đủ phủ miệng bể cá, xem trước máy sục khí đặt ở đâu.
- Cất khay cát, chén ăn, đồ chơi của thú nuôi vào tủ hoặc phòng an toàn để không hứng bụi khói.
- Ghi lại địa chỉ phòng khám thú y gần nhà có làm việc vào ngày đó, nhất là phòng khám có kinh nghiệm với chim nếu nhà nuôi chim.
- Báo cho mọi người trong nhà biết thú nuôi đang ở đâu, để không ai vô tình mở cửa phòng an toàn trong lúc đốt.
Danh sách này nghe có vẻ nhiều, nhưng thực tế chỉ mất mười lăm phút buổi tối hôm trước, và đổi lại là một buổi sáng không ai phải chạy theo con mèo đang hoảng quanh đĩa bột.
Chim cảnh: loài cần được đưa đi trước tiên
Phổi chim hoạt động khác phổi người và thú có vú. Chim có hệ túi khí dẫn không khí đi xuyên qua phổi theo một chiều, trao đổi khí rất hiệu quả, và chính vì hiệu quả đó mà chất độc trong không khí cũng đi vào máu chim rất nhanh. Người nuôi chim lâu năm đều biết chim có thể chết vì khói bếp, hơi chảo chống dính bị quá nhiệt hay khói hương trong phòng kín mà người không thấy gì bất thường.
Vì vậy với nhà nuôi chim, từ chào mào, khướu, sáo tới vẹt, yến phụng, việc đầu tiên là đưa lồng chim ra khỏi nhà, sang nhà hàng xóm hoặc ra chỗ thoáng ngoài sân, phía đầu gió, cách xa nơi đốt. Đừng chỉ dời lồng sang phòng bên, vì khói lan qua khe cửa và chim vẫn hít phải. Lồng treo ngoài hiên cũng phải dời nếu hiên nằm trên đường khói thoát ra từ cửa chính.
Chim chỉ nên được đem vào khi nhà đã hết hẳn mùi khói, đặt lồng ở phòng xa chỗ đốt nhất trước. Theo dõi chim trong một hai ngày: xù lông, há mỏ thở, đuôi nhấp theo nhịp thở, bỏ ăn, đứng dưới đáy lồng là những dấu hiệu cần đưa chim đến bác sĩ thú y có kinh nghiệm với chim càng sớm càng tốt.
Mèo: chú ý chuyện liếm lông và chỗ nằm
Bụi khói bám lông rồi vào miệng. Mèo dành nhiều giờ mỗi ngày để liếm lông. Bụi và tro bám trên lông sẽ bị nuốt vào. Đó là lý do mèo nên ở hẳn một phòng kín cửa, xa chỗ đốt, hoặc gửi sang nhà người quen trong buổi tẩy uế.
Chỗ nằm ưa thích thường ở thấp và trong góc. Gầm giường, góc sofa, thùng giấy là nơi bụi khói lắng xuống sau cùng. Hút bụi, giặt nệm nằm của mèo trước khi cho mèo về chỗ cũ.
Mèo nhạy với mùi tinh dầu. Một số bột và nước tẩy uế có hương liệu, tinh dầu; nhiều loại tinh dầu được biết là không an toàn với mèo. Không lau chén ăn, khay cát, đồ chơi của mèo bằng nước lá hay nước có tinh dầu, chỉ dùng nước sạch.
Mèo hoảng có thể làm đổ đĩa. Mèo nhảy lên bàn, chạy vòng khi thấy mùi lạ. Một con mèo hoảng chạy qua đĩa bột là đủ làm tàn văng ra. Nhốt mèo trước khi mồi lửa, không phải sau khi thấy mèo tò mò.
Dấu hiệu cần đi khám. Mèo ho, thở há miệng, thở bụng, chảy nước mắt nước mũi nhiều, nôn hoặc bỏ ăn sau buổi tẩy uế. Mèo thở há miệng là dấu hiệu bất thường cần đưa đi bác sĩ thú y ngay.
Chó: sắp xếp cho một con vật mũi thính và hay theo chủ
Chó thường không yên khi chủ đi lại khắp nhà làm việc lạ, và khứu giác mạnh làm mùi khói với chó gắt hơn với người rất nhiều. Một vài cách sắp xếp:
- Dắt chó đi dạo dài ngay trước buổi tẩy uế; chó đã mệt sẽ nằm yên hơn.
- Cho chó ở sân sau, phía đầu gió, hoặc phòng kín cửa có nước uống; chó lớn khoẻ có thể gửi người nhà dắt đi dạo trong lúc đốt.
- Không buộc chó gần chỗ đốt; chó giật dây, vướng đĩa là tình huống hay gặp.
- Chó già, chó mặt ngắn như pug, bulldog vốn khó thở hơn, cần được đưa hẳn ra khỏi nhà.
- Sau khi đốt, lau sàn trước khi thả chó; chó liếm chân và liếm sàn.
- Dấu hiệu cần đi khám: ho kéo dài, thở khò khè, nướu chuyển nhợt hoặc tím, mệt lả.
Với chó sống ngoài sân, khói từ đĩa bột đặt ở cửa chính vẫn có thể thổi thẳng vào chuồng. Nhìn hướng gió trước khi chọn chỗ đặt đĩa, hoặc dời chuồng tạm thời.
Cá cảnh: che bể và xử lý máy sục khí
Bể cá không tự di chuyển được, và nhiều người quên hẳn nó trong buổi tẩy uế. Hai đường để khói gây hại cho cá là tro bụi rơi xuống mặt nước và không khí có khói bị máy sục khí bơm thẳng vào nước. Các bước:
- Đặt đĩa bột xa bể cá nhất có thể, lý tưởng là ở phòng khác.
- Đậy nắp bể nếu có, không có nắp thì phủ một tấm khăn cotton sạch lên miệng bể, để khe hở ở một góc cho thoáng.
- Xem đầu hút của máy sục khí: máy bơm không khí trong phòng vào nước. Nếu đặt được máy ở phòng khác hoặc ra chỗ thoáng bằng ống dài hơn thì làm; nếu không, đốt bột ở phòng thật xa và mở cửa phòng có bể cá cho thông thoáng.
- Không tắt máy sục khí và máy lọc quá lâu. Bể nhiều cá, nhiệt độ cao thì thiếu oxy rất nhanh; tắt máy để tránh khói có thể còn hại hơn khói.
- Sau buổi tẩy uế, bỏ khăn phủ, nhìn mặt nước: thấy màng bụi hoặc tro nổi thì vớt bằng vợt nhỏ, theo dõi cá nổi đầu, bơi lờ đờ trong một hai ngày.
Không bao giờ đổ nước lá, nước gừng hay nước muối dùng cho tẩy uế vào bể cá, và không lau mặt kính bể bằng nước có tinh dầu. Nước bể là môi trường sống được cân bằng kỹ, chỉ dùng nước đã xử lý như khi thay nước thường ngày.
Tóm bảng theo loài: đưa đi đâu, khi nào về
Bảng sau gom các khuyến nghị ở trên. Các mốc thời gian là gợi ý thận trọng, nhà thông gió tốt có thể ngắn hơn, nhà kín gió nên dài hơn:
| Thú nuôi | Trong lúc đốt | Khi nào cho về | Việc dọn sau |
|---|---|---|---|
| Chim cảnh | Ra khỏi nhà, phía đầu gió | Khi nhà hết hẳn mùi khói | Lau lồng, thay nước uống, thức ăn |
| Mèo | Phòng kín cửa xa chỗ đốt hoặc gửi đi | Sau thông gió và lau sàn | Giặt nệm nằm, rửa chén bằng nước sạch |
| Chó | Sân đầu gió, đi dạo hoặc phòng kín | Sau thông gió và lau sàn | Lau sàn chỗ chó hay nằm, liếm |
| Cá cảnh | Đậy nắp, phủ khăn, giữ máy sục khí | Mở khăn khi khói hết | Vớt bụi tro trên mặt nước |
| Thỏ, chuột hamster, bò sát | Đưa lồng ra khỏi nhà | Khi nhà hết mùi | Thay lót chuồng nếu ám khói |
Nếu nhà nuôi nhiều loài, chim là loài quyết định: chuẩn bị cho chim đủ an toàn thì các loài khác cũng an toàn. Với những nhà nuôi chim quý hoặc số lượng lớn, cân nhắc cách tẩy uế không khói thay vì cố sắp xếp quanh khói.
Khi nào nên chọn tẩy uế không khói vì thú nuôi
Có những nhà mà việc đưa thú nuôi đi là không thực tế: chủ nuôi vài chục lồng chim, bể cá lớn gắn cố định, mèo già bệnh không chịu được di chuyển. Lúc đó, sắp xếp khói quanh thú nuôi là chấp nhận rủi ro không cần thiết. Tẩy uế bằng nước lá lau cửa, lau sàn, dọn dẹp và mở cửa cho nắng gió vào vẫn là một cách làm trọn vẹn theo tập quán.
Chọn cách không khói cũng là chọn cách ít gây căng thẳng cho chính chủ nuôi. Người nuôi chim lâu năm thường kể chuyện cả buổi tẩy uế chỉ lo nhìn đồng hồ, chạy ra kiểm tra lồng chim liên tục. Một buổi dọn nhà yên ổn, cả người lẫn vật đều khoẻ, gần với ý nghĩa "làm sạch cho yên lòng" hơn một đĩa bột khiến cả nhà lo.
Riêng với nước lá, vẫn cần nhớ rằng lá và tinh dầu có thể gây kích ứng cho một số thú nuôi. Lau xong để khô, tráng lại bằng nước sạch những chỗ thú nuôi hay liếm, nằm, như sàn gần chuồng, chân tủ, bậu cửa sổ chỗ mèo ngồi.
Câu hỏi thường gặp
Để lồng chim ở phòng bên cạnh đóng cửa có đủ an toàn không?
Thường là không đủ, vì khói lan qua khe cửa và khe điều hoà. Với chim, cách an toàn là đưa ra khỏi nhà, phía đầu gió, và chỉ đem vào khi nhà đã hết hẳn mùi khói.
Mèo đã ngửi phải khói một lúc thì có cần đi khám ngay không?
Nếu mèo vẫn ăn uống, chơi, thở bình thường thì đưa ra chỗ thoáng và theo dõi. Mèo thở há miệng, ho, thở gấp, bỏ ăn hoặc lừ đừ thì cần đưa đến bác sĩ thú y sớm, không tự cho uống thuốc.
Có nên tắt máy sục khí bể cá để khói không bị bơm vào nước không?
Chỉ tắt rất ngắn nếu bể ít cá và nước mát. Bể đông cá, trời nóng thì cá thiếu oxy nhanh, tắt máy có thể nguy hiểm hơn khói. Tốt hơn là đốt bột ở phòng thật xa bể, mở cửa phòng có bể cho thoáng.
Rắc muối ở cửa có ảnh hưởng gì tới chó mèo không?
Chó mèo có thể liếm muối dính trên chân, ăn nhiều muối không tốt cho chúng. Nếu rắc theo tập quán, rắc ít, rồi quét sạch sau đó, không để muối ở chỗ thú nuôi đi lại thường xuyên.
Thú nuôi ở chuồng ngoài sân có cần di chuyển không?
Cần xem hướng gió. Nếu khói từ cửa nhà thổi về phía chuồng thì dời chuồng hoặc đặt đĩa ở chỗ khác. Chuồng gà, chuồng thỏ, lồng chim ngoài sân cũng hứng khói như trong nhà nếu nằm trên đường gió.
Bao lâu sau buổi tẩy uế thì thú nuôi có thể trở lại bình thường?
Khi nhà đã thông gió kỹ, hết mùi khói, sàn và chỗ nằm đã được lau sạch, đa số thú nuôi khoẻ mạnh sinh hoạt lại bình thường. Theo dõi thêm một hai ngày, nhất là chim và thú già.