Khi ông bà, cha mẹ muốn làm đầy đủ tục tẩy uế sau tang còn người trẻ lo khói lửa, hoá chất hay sức khoẻ, cách dễ đi đến đồng thuận là lắng nghe trước để hiểu tục ấy mang ý nghĩa gì với người lớn, rồi cùng tìm cách giữ phần ý nghĩa và đổi phần có rủi ro. Người lớn tuổi hiếm khi bám vào khói hay lửa; họ bám vào cảm giác đã làm tròn bổn phận với người đã khuất và với gia đình.
Bài này không bàn tục nào đúng tục nào sai. Nó dành cho người trẻ trong gia đình đang loay hoay giữa lời dặn của ông bà và những điều mình lo, và cả cho người lớn muốn hiểu vì sao con cháu băn khoăn. Mục tiêu là một ngôi nhà vừa giữ được nếp, vừa không ai phải lo lắng.
Vì sao tục tẩy uế quan trọng với người lớn tuổi
Với nhiều ông bà, cha mẹ, tục tẩy uế sau tang không chỉ là một việc làm, mà là cách thể hiện họ đã lo chu toàn cho người thân và cho con cháu. Họ đã thấy cha mẹ mình làm, ông bà mình làm; làm đúng là cách nối dài sợi dây ấy. Không làm, hay làm thiếu, có thể khiến họ day dứt, mất ngủ, nhất là trong những ngày đau buồn.
Người lớn tuổi cũng thường sống qua những thời kỳ mà bệnh tật, mất mát đến gần hơn bây giờ. Những tục như rửa tay nước lá, mở cửa, đốt bột ở các phòng được hình thành trong hoàn cảnh ấy, và họ tin chúng giúp giữ gìn gia đình. Hiểu bối cảnh này giúp người trẻ không coi tục chỉ là mê tín.
Vì vậy, khi người trẻ nói “không cần đâu”, người lớn có thể nghe thành “ông bà sai rồi” hoặc “con không coi trọng người đã khuất”. Cách mở đầu câu chuyện quan trọng hơn nội dung.
Người trẻ thường lo những gì
Nỗi lo của người trẻ thường rất cụ thể. Khói đốt bột, đốt vỏ bưởi, đốt đồ trong nhà chật, khi trong nhà có em bé mới sinh, có người hen suyễn, có cụ già vừa ốm dậy. Lửa gần rèm, gần bàn thờ đang có nến, trong nhà gỗ, nhà trong ngõ hẹp. Chậu than để bước qua khi đi đám về, với người già mặc quần ống rộng. Hoá chất như vôi bột, javel được rắc hoặc pha theo kinh nghiệm truyền miệng.
Có cả những nỗi lo về cảm xúc: tục kiêng quá nhiều khiến người mang thai không dám đi tiễn ông bà, khiến trẻ con sợ hãi khi nghe chuyện “uế khí”, khiến người trong nhà thấy căng thẳng hơn là được an ủi.
Đặt nỗi lo thành những điều cụ thể như vậy giúp câu chuyện với người lớn dễ hơn. “Con sợ khói làm bé ho” dễ nghe hơn nhiều so với “làm mấy cái này chẳng để làm gì”.
Giữ phần ý nghĩa, đổi phần rủi ro
Bảng dưới gợi ý cách điều chỉnh một số tục phổ biến, giữ ý nghĩa mà giảm rủi ro. Đây là gợi ý để cả nhà bàn, không phải lời phán:
| Tục quen thuộc | Ý nghĩa với người lớn | Rủi ro có thể gặp | Cách điều chỉnh gợi ý |
|---|---|---|---|
| Đốt bột đi khắp các phòng | Gột rửa cả ngôi nhà | Khói đọng, người nhạy cảm khó thở | Đốt lượng nhỏ, mở cửa, người nhạy cảm ra ngoài; phòng em bé chỉ lau nước lá |
| Bước qua chậu than khi đi đám về | Không mang uế khí vào nhà | Bỏng, cháy quần áo | Rửa tay nước lá ở cổng |
| Rắc vôi bột quanh nhà | Ngăn điều không lành | Vôi bắn vào mắt, bỏng da | Rắc muối hạt ở cửa rồi quét đi hôm sau |
| Đốt nhiều đồ của người mất ở sân | Gửi theo cho người đi | Khói độc, cháy lan, phiền hàng xóm | Đốt vài món tượng trưng ở nơi được phép, phần còn lại đem tặng |
| Đóng kín cửa sau khi đốt cho “ngấm” | Để việc tẩy uế trọn vẹn | Khói đọng, nhức đầu | Mở cửa ngay sau khi bột tàn |
Khi đề xuất điều chỉnh, nói rõ phần nào được giữ nguyên. Người lớn dễ đồng ý hơn khi thấy tục vẫn còn đó, chỉ cách làm thay đổi một chút cho hợp với ngôi nhà và những người đang sống trong đó.
Một cách mở đầu câu chuyện
Không có kịch bản đúng cho mọi gia đình, nhưng một vài bước sau thường giúp câu chuyện êm hơn:
- Chọn lúc yên tĩnh, không phải giữa lúc đang chuẩn bị lễ hay đông người.
- Hỏi trước: “Ở quê mình ngày xưa làm thế nào hả bà?”, để người lớn kể, và lắng nghe thật.
- Nói điều mình trân trọng ở tục ấy, ví dụ ý muốn gột rửa, chăm lo cho con cháu.
- Nói nỗi lo cụ thể của mình, gắn với một người cụ thể trong nhà: em bé, người đang ốm.
- Đề xuất một cách điều chỉnh, và hỏi ý người lớn: “Mình làm thế này bà thấy có được không?”.
- Để người lớn quyết phần nghi thức; người trẻ nhận phần an toàn như trông lửa, mở cửa, đưa em bé ra ngoài.
Nhiều người trẻ kể rằng khi được hỏi, ông bà thường tự đưa ra cách điều chỉnh trước cả con cháu, vì họ cũng thương em bé, cũng lo cháy nhà. Điều họ cần là được tôn trọng, được là người quyết phần nghi thức.
Khi không thống nhất được
Có những gia đình dù nói chuyện thế nào cũng không thống nhất. Khi đó, có thể giữ một nguyên tắc tối thiểu mà ai cũng chấp nhận: không ai trong nhà phải chịu rủi ro sức khoẻ vì tục. Em bé, người bệnh được đưa sang nhà người thân trong lúc làm; lửa luôn có người trông; không đốt đồ nhựa, không rắc hoá chất. Phần còn lại, để người lớn làm theo ý mình.
Người trẻ cũng nên tự hỏi: điều mình phản đối có thật sự gây hại, hay chỉ là mình không tin? Nếu chỉ là không tin, nhường người lớn là cách thể hiện tình thương. Một buổi tẩy uế bằng nước lá, một đĩa bột nhỏ ngoài sân không làm hại ai, mà có thể giúp bà ngủ ngon hơn nhiều đêm.
Ngược lại, người lớn cũng nên được nghe rằng con cháu không coi thường tục, chỉ lo cho người đang sống. Hai phía cùng thương người đã khuất và thương nhau; xuất phát điểm ấy giúp mọi bất đồng nhỏ đi.
Khi người lớn đang yếu mà vẫn muốn tự tay làm
Nhiều cụ bà, cụ ông vừa mất bạn đời, sức đã yếu, nhưng vẫn muốn tự tay làm phần tẩy uế cho người mình thương. Đây là lúc con cháu nên nhường phần ý nghĩa và giữ phần an toàn: để cụ lau khung cửa chính bằng nước lá, hoặc cầm đĩa bột đi chậm một đoạn ngắn ở phòng khách, có người đi kèm bên cạnh; phần đi các tầng, trông lửa đến khi tàn, đổ tro thì con cháu làm.
Người già đi lại trong nhà có khói dễ chóng mặt, ho, nhất là sau nhiều đêm mất ngủ. Chuẩn bị ghế để cụ ngồi nghỉ ở chỗ thoáng, nước uống, và không để cụ đứng lâu cạnh đĩa bột. Sàn vừa lau nước lá có thể trơn; để cụ đi dép đế bám, có người đỡ khi qua bậc cửa.
Được tự tay làm, dù chỉ một phần nhỏ, thường mang lại cho người lớn tuổi cảm giác đã làm tròn bổn phận. Điều đó đáng giá hơn việc làm cho nhanh, cho xong.
Kể cho trẻ con nghe về tục lệ
Trẻ con trong nhà có tang thường nghe nhiều điều nửa hiểu nửa không: “uế khí”, “kiêng”, “không được”. Nếu không được giải thích, trẻ dễ sợ hãi, nhất là với những câu doạ kiểu người lớn quen nói. Cách nhẹ nhàng là kể cho trẻ rằng đây là cách ông bà ngày xưa dọn dẹp, làm sạch nhà để mọi người thấy nhẹ nhõm sau những ngày buồn.
Trẻ có thể được tham gia phần an toàn: lau khung cửa bằng nước lá đã nguội, mở cửa sổ, xếp giày dép. Trẻ không đứng gần lửa, không cầm đĩa bột. Được làm cùng người lớn giúp trẻ hiểu tục lệ là chuyện gia đình, không phải chuyện đáng sợ.
Nếu trẻ hỏi những câu khó như ông đi đâu, ông có về nữa không, người lớn nên trả lời ngắn, thật, phù hợp tuổi, và nói rằng nhớ ông là điều bình thường. Việc dọn dẹp, mở cửa nhà là để mọi người tiếp tục sống vui khoẻ, như ông mong.
Những câu doạ như “nhà có ma”, “không làm sẽ bị phạt” nên tránh. Chúng không giúp giữ tục, chỉ để lại nỗi sợ trong trẻ rất lâu sau đó.
Tục lệ thay đổi theo thời gian là chuyện bình thường
Tục tẩy uế ngày nay đã khác nhiều so với vài chục năm trước. Ở thành phố, ít nhà còn đốt nhiều đồ trong sân; nhiều nhà dùng nước lá thay khói; nhiều nơi bỏ tục bước qua than. Những thay đổi ấy không làm tục mất đi, mà giúp nó sống tiếp được trong căn hộ, trong nhà ống, trong gia đình có trẻ nhỏ.
Người lớn tuổi nhiều khi cũng nhận ra điều này khi thấy hàng xóm, họ hàng làm khác đi mà vẫn trọn vẹn. Nhắc tới những ví dụ ấy, những gia đình quen biết đã làm gọn mà vẫn đủ ý, đôi khi thuyết phục hơn mọi lý lẽ.
Người trẻ cũng có thể giúp ghi lại tục của gia đình: hỏi ông bà quê mình làm những gì, vì sao, rồi viết ra hoặc ghi âm. Việc này vừa giữ được ký ức, vừa giúp các thế hệ sau hiểu tục thay vì chỉ làm theo hoặc bỏ đi.
Điều còn lại sau mọi điều chỉnh là cốt lõi của tục: nhà được dọn sạch, cửa được mở ra, gia đình cùng làm một việc để khép lại những ngày tang và bước tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà muốn đốt bột trong phòng em bé thì nói thế nào?
Nên nói rõ nỗi lo về hơi thở của bé và đề xuất chỉ lau khung cửa phòng bé bằng nước lá, còn đốt bột ở các phòng khác khi bé được đưa ra ngoài. Phần lớn ông bà đồng ý khi thấy tục vẫn được giữ.
Có nên làm theo tục khi mình không tin?
Nhiều người làm vì thương người lớn, vì gia đình, không vì tin. Đó là lựa chọn bình thường. Điều quan trọng là phần làm phải an toàn cho mọi người trong nhà.
Người lớn dặn rắc vôi bột quanh nhà có nên làm không?
Vôi bột có thể gây bỏng da, hại mắt, nhất là với trẻ nhỏ và vật nuôi. Có thể đề xuất rắc muối hạt ở cửa rồi quét đi, vẫn giữ ý tục mà an toàn hơn. Nếu vẫn dùng vôi, đeo găng, kính, giữ trẻ và vật nuôi tránh xa.
Gia đình hai bên nội ngoại có tục khác nhau thì sao?
Có thể kết hợp, hoặc làm theo tục bên có tang. Hỏi ý người lớn hai bên, tránh tranh luận trong lúc đang có tang. Phần lớn người lớn tuổi đều hiểu mỗi quê một tục.
Làm sao để tục không làm người trong nhà sợ hãi?
Nói về tục bằng ngôn ngữ gột rửa, khép lại, chăm lo, thay vì ngôn ngữ doạ dẫm. Giải thích cho trẻ nhỏ, cho người hay lo rằng đây là tập quán để yên lòng, không phải điều kiện để tránh tai hoạ.