Đi viếng đám tang về, theo tập quán nhiều nơi, người ta rửa tay rửa mặt trước khi vào nhà, thay quần áo, có người tắm nước lá bưởi hoặc nước có gừng, sả, rồi mới bế trẻ nhỏ hay vào bếp. Phần rửa tay, thay đồ, tắm rửa trùng với nếp vệ sinh thông thường sau khi ở chỗ đông người; phần nước lá là tập quán để yên lòng, không có tác dụng gì đặc biệt hơn nước sạch và xà phòng.
Bài này giải thích từng việc trong nếp “đi đám về” của người Việt: việc nào có lý về vệ sinh, việc nào thuần tập quán, và cách làm cho nhẹ nhàng, không biến thành lo lắng hay kiêng kỵ quá mức. Cách nấu nước lá chi tiết có ở chuyên mục nước lá; ở đây nói về cả nếp sinh hoạt sau khi đi viếng.
Vì sao người Việt có nếp “đi đám về”
Trong quan niệm dân gian, nơi có tang là nơi có “uế khí”, người đi viếng về nên gột rửa trước khi vào nhà, nhất là nhà có trẻ nhỏ, phụ nữ mới sinh, người ốm. Từ đó hình thành những việc quen thuộc: rửa tay rửa mặt ở cổng, thay quần áo, tắm, có nơi bước qua chậu than nhỏ hoặc đốt chút vỏ bưởi ở cửa.
Nhìn từ góc vệ sinh, đám tang là nơi đông người, nhiều người từ xa đến, ngồi gần nhau nhiều giờ, ăn uống chung, chạm vào đồ dùng chung. Trước đây, khi y tế chưa phát triển, nhiều người mất vì bệnh truyền nhiễm, và đám tang có thể là nơi lây lan. Thói quen rửa tay, thay đồ, tắm sau khi về là một nếp có lý trong bối cảnh ấy.
Ngày nay, phần lớn đám tang không mang rủi ro đặc biệt hơn những nơi đông người khác. Nhưng nếp rửa tay, thay đồ vẫn là thói quen tốt, giống như khi đi bệnh viện, đi chợ đông về. Phần nước lá, bước qua lửa là tập quán, làm hay không tuỳ gia đình.
Từng việc trong nếp đi đám về: tập quán và lý lẽ vệ sinh
Bảng dưới đặt cạnh nhau ý nghĩa dân gian và góc vệ sinh của từng việc, để mỗi người tự chọn làm phần nào:
| Việc làm | Quan niệm dân gian | Góc vệ sinh, an toàn |
|---|---|---|
| Rửa tay, rửa mặt ở cổng | Gột uế khí trước khi vào nhà | Rửa tay bằng xà phòng sau khi ở chỗ đông người là nếp tốt |
| Thay quần áo | Không mang không khí tang vào nhà | Quần áo bám bụi, khói nhang, mồ hôi sau nhiều giờ |
| Tắm nước lá bưởi, gừng, sả | Gột rửa cho thân thể nhẹ nhõm | Tắm sạch là đủ; lá có thể gây kích ứng da nhạy cảm |
| Bước qua chậu than, lửa nhỏ | Lửa xua uế khí | Có nguy cơ bỏng, cháy quần áo; nên bỏ hoặc thay bằng cách khác |
| Chưa bế trẻ nhỏ ngay | Tránh mang uế khí cho trẻ | Rửa tay, thay đồ rồi mới bế trẻ là hợp lý |
| Không ghé nhà người khác trên đường về | Tránh mang không khí tang tới nhà người | Tuỳ tình huống, không có lý do vệ sinh rõ |
Như bảng cho thấy, nhiều việc trong nếp đi đám về gặp nhau ở chỗ sạch sẽ. Riêng tục bước qua lửa có rủi ro thật, nhất là với người già mặc áo dài, quần ống rộng, và trẻ nhỏ đi theo; nhiều gia đình đã thay bằng việc rửa tay nước lá ở cổng.
Một cách làm gọn khi đi viếng về
Cách dưới giữ được ý tập quán mà không mất nhiều thời gian, hợp với người đi làm, sống ở thành phố:
- Trước khi vào nhà, rửa tay bằng xà phòng, rửa mặt ở vòi ngoài sân hoặc ngay khi vào nhà vệ sinh gần cửa.
- Cởi giày dép để ngoài cửa; giày đi đám về lau đế nếu đã đi qua nghĩa trang, đường đất.
- Thay quần áo, cho vào giỏ giặt riêng hoặc giặt ngay nếu muốn.
- Tắm bằng nước ấm và xà phòng. Nếu gia đình theo tục, pha thêm nước lá đã nấu sẵn vào nước tắm, thử trước trên da tay.
- Sau đó mới bế trẻ nhỏ, vào bếp, thăm người ốm trong nhà.
Toàn bộ chừng hai mươi phút. Nhà có người lớn tuổi coi trọng tục này, làm đủ các bước trên thường đã đủ để họ yên lòng. Nếu muốn, có thể để sẵn một can nước lá đã nấu ở gần cửa trong những ngày có tang trong họ hàng, ai đi viếng về cũng dùng được.
Tắm nước lá: những lưu ý cho da và cho trẻ
Lá bưởi, sả, gừng, lá ổi, lá trầu không là những thứ người Việt hay dùng nấu nước tắm theo tập quán. Phần lớn người dùng không gặp vấn đề gì, nhưng một số người có da nhạy cảm có thể bị đỏ, ngứa, rát, nhất là khi nước đặc hoặc còn quá nóng. Cách an toàn là pha loãng với nước sạch, để nước ở nhiệt độ ấm vừa, thử trên một vùng da nhỏ ở cổ tay trước.
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ không cần tắm nước lá sau khi người lớn đi đám về; trẻ không đi viếng thì không có lý do gì để tắm lá. Người lớn chỉ cần rửa tay, thay đồ trước khi bế. Nếu ông bà muốn tắm lá cho trẻ theo tục, nên hỏi ý kiến nhân viên y tế với trẻ dưới một tuổi, và luôn pha thật loãng, không dùng gừng, rượu cho da trẻ.
Không nên tắm nước lá nóng già khi vừa đi đường xa về, đang mệt hay vừa ăn no. Người có bệnh tim mạch, huyết áp nên tắm nước ấm vừa phải, tắm nhanh, ở phòng kín gió.
Khi tập quán làm người ta lo lắng hơn cần thiết
Có những gia đình kiêng đi đám rất nhiều: người mang thai không đi, người có con nhỏ không đi, người đang ốm không đi, đi về phải làm đủ bước mới được vào nhà. Một số kiêng có cái lý của nó, như người mang thai, người ốm tránh chỗ đông người và khói nhang nhiều giờ. Nhưng khi kiêng trở thành nỗi sợ, nó có thể khiến người ta không dám đến tiễn người thân lần cuối, rồi day dứt mãi.
Cách nhẹ nhàng là giữ những kiêng có lý, nới những kiêng gây khổ. Người mang thai muốn đến viếng người thân có thể đến lúc vắng khách, ở thời gian ngắn, đứng xa khu nhang khói, về rửa tay thay đồ. Người có con nhỏ đi viếng về làm vệ sinh như bình thường rồi bế con. Không ai bị lời đồn doạ là “đi đám về mang xui vào nhà” nên được nghe giải thích rằng đây là tập quán để yên lòng, không phải quy luật.
Viếng người đã khuất là một nghĩa cử. Nếp đi đám về nên giúp người ta làm nghĩa cử ấy thanh thản hơn, không làm nó nặng nề thêm.
Khi người mất vì bệnh truyền nhiễm
Có những trường hợp người mất do bệnh có thể lây, và cơ quan y tế có hướng dẫn riêng cho việc tổ chức tang lễ. Khi đó, người đi viếng nên làm theo đúng hướng dẫn mà gia đình hoặc ban tổ chức đưa ra: đeo khẩu trang, giữ khoảng cách, không chạm vào thi hài, rửa tay sát khuẩn khi ra về. Những hướng dẫn này dựa trên cách lây của từng bệnh, không phải tập quán.
Trong trường hợp này, nếp đi đám về của người Việt như rửa tay, thay đồ, tắm ngay trùng khớp với khuyến cáo y tế, và nên làm đầy đủ. Phần nước lá thì không thay được xà phòng hay dung dịch sát khuẩn tay. Người có sức đề kháng yếu, người già, trẻ nhỏ, người mang thai có thể cân nhắc chia buồn bằng cách khác, như gửi lời thăm hỏi, gọi điện cho gia đình.
Gia đình có tang trong hoàn cảnh này thường đã rất vất vả. Người viếng giữ đúng hướng dẫn là cách tôn trọng cả người đã khuất lẫn người đang sống.
Đi đưa tang ra nghĩa trang về
Người đi đưa tang ra nghĩa trang thường đi bộ quãng dài, có khi qua đường đất, ruộng, đứng nhiều giờ dưới nắng hoặc mưa. Về đến nhà, ngoài nếp rửa tay thay đồ, nên lau đế giày dép dính bùn đất trước khi mang vào nhà, phơi khô giày ướt, rửa chân tay kỹ. Người lớn tuổi đi đưa tang về nên được nghỉ, uống nước, ăn nhẹ, vì nhiều người đã mệt từ những đêm thức canh.
Ở nhiều vùng quê, sau khi đưa tang về có nơi đặt sẵn chậu nước lá ở cổng nhà tang để mọi người rửa tay trước khi vào ăn bữa cơm cảm ơn. Đây là một nét đẹp, vừa giữ tục vừa thực tế: tay sạch trước bữa ăn chung.
Nếu đường về xa, đi xe khách, xe chung, thì khi về đến nhà làm như mọi lần đi xa: rửa tay, thay đồ, tắm, nghỉ. Không cần thêm bước nào đặc biệt. Người lái xe đưa tang về nên được nghỉ ngơi đủ trước khi lái tiếp, vì mệt mỏi sau nhiều ngày tang là nguy cơ thật trên đường.
Quần áo, đồ dùng mang theo khi đi viếng
Quần áo mặc đi viếng thường được giặt riêng theo tục nhiều nơi. Về vệ sinh, giặt bình thường với bột giặt là đủ; giặt riêng hay chung là tuỳ gia đình. Áo khoác dày, áo vest không giặt thường xuyên thì phơi ra chỗ thoáng cho bay mùi nhang khói, chải bụi, giặt khi cần.
Khăn tang, băng tang mang về từ đám của người thân: nhiều gia đình giữ lại đến hết thời gian để tang, cất gọn ở chỗ riêng. Khăn tang nhận ở đám của người quen thì tuỳ tục từng nơi, có nơi để lại ở nhà tang, có nơi mang về rồi xử lý theo lời người lớn. Không có lý do vệ sinh nào bắt buộc phải đốt.
Túi xách, điện thoại, chìa khoá cầm theo cả buổi thì lau bằng khăn ẩm như mọi lần đi ra ngoài về. Đây là thói quen tốt nói chung, không riêng gì sau đám tang.
Câu hỏi thường gặp
Đi đám tang về có cần tắm ngay không?
Không bắt buộc. Rửa tay, rửa mặt và thay quần áo là phần quan trọng về vệ sinh. Tắm ngay giúp thấy nhẹ nhõm, sạch mùi nhang khói, và nhiều gia đình coi đó là phần tập quán nên làm. Nếu về muộn, mệt, có thể tắm nhanh bằng nước ấm.
Đi đám về có được bế em bé không?
Được, sau khi rửa tay bằng xà phòng và thay áo. Đây là việc nên làm sau mọi lần ra ngoài chỗ đông người về, không riêng đám tang. Không cần chờ qua đêm hay tắm lá mới được bế.
Không có lá bưởi thì dùng gì thay?
Tập quán các nơi dùng nhiều loại lá: sả, gừng, lá ổi, lá trầu không, có nơi chỉ dùng nước có vắt chanh hoặc chút muối. Về vệ sinh, nước sạch và xà phòng là đủ. Không có lá cũng không sao.
Có nên bước qua lửa khi về nhà như ông bà dặn?
Tục này có nguy cơ bỏng, cháy quần áo, nhất là với người già và trẻ nhỏ. Có thể thay bằng rửa tay nước lá ở cổng, vẫn giữ ý gột rửa. Nếu gia đình vẫn giữ, dùng lửa rất nhỏ, có người đứng cạnh, không cho trẻ bước.
Người đang ốm có nên đi viếng không?
Người đang sốt, ho, mệt nên hạn chế đến chỗ đông người, cả vì sức khoẻ của mình và của người khác. Có thể gửi lời chia buồn, gửi người nhà đi thay, hoặc đến thăm gia đình sau khi đã khoẻ.