Không có thời điểm bắt buộc để dọn phòng người đã khuất; nhiều gia đình bắt đầu sau tuần đầu hoặc sau 49 ngày, khi mọi người đã nghỉ ngơi đủ. Việc dọn gồm ba phần: làm sạch phòng (giường, nệm, sàn, rèm, đồ vải), thông gió cho phòng khô thoáng, và phân loại đồ riêng để giữ, tặng hay xử lý. Phần tẩy uế theo tập quán, nếu gia đình làm, đặt sau khi phòng đã sạch.
Bài này chỉ nói phần làm sạch và sắp xếp căn phòng. Việc quyết định từng món đồ dùng của người đã khuất có bài riêng trong cùng chuyên mục. Giọng bài là của một người đã từng làm việc này: chậm, cẩn thận, không ép ai phải làm nhanh hơn lòng mình.
Khi nào bắt đầu là hợp
Một số gia đình muốn dọn ngay sau tang để không phải nhìn căn phòng trống; một số khác muốn giữ nguyên nhiều tháng. Cả hai đều bình thường. Theo tập quán phổ biến, nhiều nơi đợi qua tuần đầu, hoặc làm sau lễ 49 ngày, 100 ngày. Lịch nghi lễ cụ thể thuộc chuyên mục khác; ở đây chỉ lưu ý rằng chọn mốc nào cũng được, miễn người thân gần nhất sẵn lòng.
Có một ngoại lệ về vệ sinh: nếu người mất nằm bệnh lâu tại phòng, có ga đệm thấm dịch, bỉm, thuốc men, thì phần dọn những thứ này nên làm sớm, trong vài ngày đầu, để phòng không có mùi và không thành chỗ côn trùng. Phần đồ kỷ niệm, quần áo, giấy tờ thì để sau.
Nếu một người trong nhà muốn giữ nguyên phòng lâu hơn những người khác, nên thoả thuận nhẹ nhàng: làm sạch phần cần thiết, giữ nguyên phần đồ riêng, đóng cửa phòng khi chưa ai muốn vào. Không nên tự ý dọn khi người thân gần nhất chưa đồng ý.
Làm sạch phòng từng bước
Khi gia đình đã sẵn lòng, cách làm sạch dưới đây áp cho phòng ngủ thông thường, hai người làm trong một buổi:
- Mở cửa sổ, cửa phòng, bật quạt thông gió. Đeo khẩu trang, găng tay nếu phòng có đồ chăm sóc người bệnh.
- Gom đồ chăm sóc y tế còn lại (bỉm, tấm lót, băng gạc, thuốc) xử lý riêng theo hướng dẫn ở bài về đồ y tế trong chuyên mục.
- Tháo ga, vỏ gối, chăn, màn; giặt nước nóng theo nhãn vải, phơi nắng.
- Quyết định về nệm: nệm thấm dịch, đã dùng lâu năm thường nên thay; nệm còn tốt thì hút bụi, phơi, bọc lót mới.
- Hút bụi, lau sàn, gầm giường, mặt tủ, công tắc, tay nắm cửa bằng nước lau sàn thông thường.
- Tháo rèm giặt; lau cửa sổ, bậu cửa.
- Để phòng thoáng một hai ngày trước khi sắp xếp lại hoặc dùng vào việc khác.
Đồ riêng của người đã khuất như quần áo, giấy tờ, ảnh, kỷ vật trong lúc này chỉ gom gọn vào thùng hoặc tủ, chưa cần quyết định. Tách phần làm sạch ra khỏi phần quyết định đồ giúp buổi dọn nhẹ hơn rất nhiều.
Chất tẩy rửa dùng trong phòng là loại thông thường cho sàn, nhà tắm, đọc nhãn và dùng đúng liều. Mỗi lần chỉ một loại, xả sạch rồi mới đổi loại khác; không pha javel với chất tẩy có axit hay amoniac. Nếu người mất bị bệnh có thể lây, làm theo hướng dẫn khử khuẩn của nhân viên y tế đã điều trị.
Giường, nệm và đồ vải: giữ hay thay
Đồ vải và nệm là phần gia đình hay băn khoăn nhất. Bảng dưới gợi ý theo tình trạng, không theo kiêng kỵ:
| Món đồ | Có thể giữ khi | Nên thay khi |
|---|---|---|
| Khung giường gỗ, sắt | Còn chắc, làm sạch được | Gia đình không muốn giữ, hoặc mọt nặng |
| Nệm | Còn mới, không thấm dịch, có vỏ tháo giặt | Đã thấm dịch cơ thể, lún, dùng nhiều năm |
| Gối | Hiếm khi | Phần lớn trường hợp, vì gối giữ mồ hôi, bụi trong ruột |
| Chăn, ga, vỏ gối | Giặt nước nóng được, còn tốt | Ố bẩn không giặt sạch, rách |
| Rèm | Giặt được | Bạc màu, mục |
| Chiếu, thảm | Giặt, phơi được | Thấm bẩn lâu ngày, mốc |
Nệm bỏ đi nên bọc kín bằng túi ni lông lớn trước khi mang ra ngoài, nhất là nệm đã thấm dịch, rồi liên hệ đơn vị thu gom đồ cồng kềnh ở địa phương. Không đốt nệm ở sân hay bãi đất trống.
Có gia đình theo tục không giữ giường, nệm của người đã khuất. Có gia đình giữ chiếc giường như kỷ vật. Cả hai đều được tôn trọng. Về vệ sinh, điều quan trọng là những gì giữ lại phải làm sạch được thật sự, và người dùng sau này thấy thoải mái.
Thông gió và ánh sáng cho căn phòng
Phòng người bệnh nằm lâu thường đóng kín để tránh gió, rèm kéo để người bệnh dễ ngủ. Sau khi người thân mất, phòng ấy cần được mở ra: cửa sổ mở nhiều ngày liền, rèm vén lên, ánh nắng chiếu vào. Đây là cách đơn giản nhất để phòng khô, hết mùi thuốc, mùi ẩm.
Nếu phòng có điều hoà, vệ sinh lưới lọc và nhờ thợ vệ sinh dàn lạnh, vì máy đã chạy nhiều tháng trong phòng người bệnh. Quạt trần, quạt cây cũng tháo cánh lau. Bóng đèn mờ, đèn ngủ hỏng thay luôn, để lần sau ai bước vào cũng thấy phòng sáng sủa.
Nhiều người kể rằng khoảnh khắc mở cửa sổ căn phòng sau tang là lúc họ thấy nhẹ lòng nhất. Căn phòng không còn là phòng bệnh, nó trở lại là một phần của ngôi nhà, với ánh sáng và gió như các phòng khác.
Giữ lại kỷ niệm mà không biến phòng thành nơi đóng kín
Không ai buộc phải bỏ hết đồ của người thân. Một cách nhiều gia đình chọn là giữ một hộp kỷ niệm: vài bộ quần áo người mất hay mặc, cặp kính, chiếc đồng hồ, thư từ, ảnh. Hộp được cất trong tủ ở phòng chung, ai muốn có thể mở xem. Căn phòng sau đó được dùng lại như phòng ngủ cho khách, phòng đọc sách, hoặc phòng cho con cháu.
Đồ kỷ niệm cũng có thể chia cho con cháu mỗi người một món, để họ mang theo. Việc này thường làm trong một buổi gia đình ngồi lại, khi mọi người đã đủ bình tâm. Không nên chia vội trong những ngày tang, dễ thiếu sót và dễ có hiểu lầm.
Giữ nguyên căn phòng như một nơi tưởng nhớ là lựa chọn của một số gia đình; khi đó vẫn nên mở cửa, lau bụi định kỳ, để căn phòng sạch sẽ và không thành góc ẩm mốc trong nhà.
Giấy tờ và đồ có giá trị trong phòng
Trong lúc dọn, nên có một người phụ trách riêng việc gom giấy tờ và đồ có giá trị, để không thất lạc:
- Giấy tờ tuỳ thân, sổ hưu, sổ bảo hiểm, thẻ ngân hàng: cần cho các thủ tục sau tang, gom vào một túi riêng.
- Giấy tờ nhà đất, sổ tiết kiệm, hợp đồng, di chúc nếu có: cất ở chỗ an toàn, cả nhà biết chỗ để.
- Sổ ghi chép, danh bạ: có thể có người quen của người mất cần báo tin, hoặc khoản nợ, khoản cho vay cần biết.
- Vàng bạc, tiền mặt, đồng hồ: kiểm đếm có người làm chứng, ghi lại.
- Điện thoại, máy tính: giữ nguyên, sạc pin, không xoá dữ liệu cho đến khi gia đình thống nhất.
- Thuốc men, đơn thuốc: tách riêng, xử lý theo hướng dẫn trong bài về đồ y tế.
Thủ tục thừa kế, hưu trí, bảo hiểm sau khi người thân mất thuộc chuyên mục pháp lý; ở đây chỉ nhắc rằng giấy tờ thường nằm rải rác trong tủ, ngăn kéo, túi áo, gầm giường, nên dọn chậm và xem kỹ trước khi bỏ bất cứ túi giấy nào.
Khi nhiều anh chị em cùng dọn
Phòng của cha mẹ thường được các con cùng dọn, có người ở gần, có người từ xa về. Mỗi người có kỷ niệm riêng với từng món đồ, nên dễ có những lúc ngập ngừng, có khi cả va chạm. Một vài nguyên tắc giúp buổi dọn êm hơn: chọn ngày mọi người cùng có mặt, thống nhất trước rằng hôm nay chỉ làm sạch và gom đồ, chưa chia; ai muốn giữ món nào thì ghi tên vào danh sách, sau này cả nhà xem lại cùng nhau.
Người ở xa về thường muốn làm nhiều trong thời gian ngắn, người ở gần thì đã mệt sau những tháng chăm bệnh. Nên để người đã chăm sóc lâu nhất được quyền nói về nhịp độ. Những việc nặng như khiêng nệm, giặt rèm thì giao cho người còn sức.
Nếu có điều chưa thống nhất, để lại đó. Một chiếc tủ chưa dọn không gây hại gì; một lời nói nặng trong lúc đau buồn thì lâu quên.
Phần tẩy uế theo tập quán cho căn phòng
Khi căn phòng đã được làm sạch và thông gió, nhiều gia đình làm thêm phần tẩy uế theo tập quán: lau khung cửa, bậu cửa sổ bằng nước lá đã nguội, hoặc đốt một lượng bột tẩy uế nhỏ trên đĩa sứ đặt trên nền gạch giữa phòng, cửa sổ mở, có người ngồi trông đến khi tàn. Theo quan niệm dân gian, đây là cách khép lại thời gian người thân nằm bệnh trong phòng.
Nếu gia đình có người già yếu phổi, trẻ nhỏ, hãy chọn cách lau nước lá, không đốt. Không đặt đĩa bột trên nệm, giường, sàn gỗ hay gần rèm. Không đốt đồ dùng của người mất trong phòng như một cách giải uế.
Nhiều gia đình chọn làm phần này cùng lúc với buổi mở cửa phòng lần đầu sau khi dọn, có đủ con cháu. Mỗi người lau một khung cửa, một bậu cửa sổ; việc nhỏ ấy giúp mọi người cùng chia một khoảnh khắc mà lời nói khó diễn tả.
Phần này làm hay không đều được. Một căn phòng sạch sẽ, nắng gió đầy đủ đã là một căn phòng đón người ở mới. Phần tập quán, nếu làm, là để những người còn lại thấy lòng mình được đặt xuống.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để con cháu ngủ lại phòng người đã khuất?
Tuỳ cảm giác của người ngủ. Nhiều gia đình dùng lại phòng sau khi đã làm sạch, thay nệm, sắp xếp lại đồ đạc. Nếu ai đó thấy không thoải mái, đổi vị trí giường, đổi rèm, đổi chức năng phòng, hoặc chờ thêm một thời gian.
Đồ đạc trong phòng có nên đổi vị trí không?
Nhiều người thấy đổi vị trí giường, tủ giúp căn phòng có cảm giác mới, nhẹ hơn. Đây là chuyện cảm giác, không có quy định. Nếu đổi, nhân tiện lau sạch những chỗ bị đồ che lâu ngày.
Mùi thuốc, mùi bệnh trong phòng bao lâu thì hết?
Thường vài ngày đến vài tuần, tuỳ phòng thoáng hay kín và đồ vải đã giặt, thay chưa. Nguồn mùi chính thường là nệm, gối, rèm, thảm; xử lý những món này, mở cửa nhiều, mùi sẽ giảm nhanh. Không nên dùng khói hay hương thơm để át.
Người mất tại bệnh viện thì có cần dọn phòng khác đi không?
Phần làm sạch vẫn như bình thường: giặt đồ vải, lau, thông gió. Phần tập quán thì tuỳ gia đình; nhiều nhà vẫn làm buổi tẩy uế nhẹ cho căn phòng người thân từng ở.
Có nên thuê dịch vụ vệ sinh dọn phòng không?
Có thể, nhất là khi phòng có nhiều đồ y tế, nệm cần mang đi, hoặc gia đình không đủ sức. Nên có một người trong nhà ở đó để giữ những món kỷ niệm và giấy tờ quan trọng, không để dịch vụ tự quyết món nào bỏ.