Khi trong nhà có người mắc bệnh có thể lây, việc làm sạch và khử khuẩn phải theo hướng dẫn của cơ quan y tế dành cho bệnh đó và theo nhãn của sản phẩm khử khuẩn, không theo kinh nghiệm truyền miệng. Nguyên tắc chung: làm sạch bề mặt trước, khử khuẩn sau, ưu tiên những chỗ tay chạm nhiều, giặt riêng đồ vải của người bệnh, thông gió, và không bao giờ tự pha trộn hoá chất.
Tập quán tẩy uế bằng khói bột, nước lá có ý nghĩa với nhiều gia đình, nhưng không diệt được mầm bệnh và không thay được khử khuẩn. Bài này giúp gia đình làm phần vệ sinh đúng, an toàn, và đặt phần tập quán ở đúng chỗ của nó. Bài không thay lời khuyên của bác sĩ, trạm y tế; mỗi bệnh có cách lây khác nhau.
Vì sao phải theo hướng dẫn y tế cho từng bệnh
Bệnh truyền nhiễm lây theo những đường khác nhau: qua giọt bắn và không khí, qua tay chạm bề mặt rồi đưa lên mặt, qua đường tiêu hoá, qua máu và dịch cơ thể, qua côn trùng. Cách làm sạch hiệu quả cho bệnh này có thể không đủ cho bệnh khác. Ví dụ, với bệnh lây qua đường tiêu hoá, nhà vệ sinh và khu bếp là trọng tâm; với bệnh lây qua giọt bắn, thông gió và bề mặt hay chạm quan trọng hơn.
Vì vậy, khi người trong nhà được chẩn đoán bệnh có thể lây, nên hỏi ngay nhân viên y tế đang điều trị: cần làm sạch những gì, dùng loại chất nào, đồ dùng của người bệnh xử lý ra sao, người chăm sóc cần bảo hộ gì, và khi nào thì coi là xong. Các hướng dẫn của Bộ Y tế, của trung tâm kiểm soát bệnh tật tỉnh thành cũng thường được công bố cho từng bệnh trong mùa dịch.
Bài này chỉ nêu những nguyên tắc chung mà hầu hết hướng dẫn đều có. Khi hướng dẫn cụ thể khác với bài, làm theo hướng dẫn cụ thể.
Làm sạch trước, khử khuẩn sau
Vì sao phải theo thứ tự. Nhiều gia đình bỏ qua bước lau rửa, xịt thẳng chất khử khuẩn lên bàn còn vết thức ăn, sàn còn bụi, rồi yên tâm là đã sạch. Thực tế lớp bẩn che chắn cho mầm bệnh và làm chất khử khuẩn mất tác dụng một phần. Thứ tự đúng tốn thêm chút thời gian nhưng làm cho công sức bỏ ra có kết quả.
Làm sạch là gì. Là lau, rửa để loại bỏ bụi, chất bẩn, dịch cơ thể khỏi bề mặt, dùng nước và chất tẩy rửa thông thường. Bước này loại được phần lớn mầm bệnh cùng với chất bẩn.
Khử khuẩn là gì. Là dùng hoá chất có công dụng diệt mầm bệnh, để đủ thời gian tiếp xúc ghi trên nhãn, trên bề mặt đã sạch. Chất bẩn còn bám sẽ làm giảm tác dụng của chất khử khuẩn, nên phải làm sạch trước.
Thời gian tiếp xúc. Nhiều người xịt chất khử khuẩn rồi lau khô ngay, như vậy chưa đủ. Nhãn sản phẩm thường ghi cần để ướt bề mặt trong một khoảng thời gian nhất định. Đọc nhãn và làm đúng.
Pha đúng tỷ lệ nhà sản xuất ghi. Pha đặc hơn không diệt khuẩn tốt hơn mà chỉ hại da, hỏng bề mặt và tăng khí độc. Pha loãng hơn thì không đủ tác dụng. Dùng dụng cụ đong, pha trong chỗ thoáng.
Những chỗ cần ưu tiên trong nhà
Theo nguyên tắc chung, các chỗ dưới đây là nơi tay người bệnh và người chăm chạm nhiều nhất:
- Tay nắm cửa, công tắc đèn, điều khiển điều hoà, quạt, tivi.
- Mặt bàn, tủ đầu giường, thanh vịn giường, tay vịn cầu thang.
- Vòi nước, bồn rửa, bồn cầu, nút xả, tay nắm tủ lạnh.
- Điện thoại, máy tính bảng của người bệnh (lau theo hướng dẫn của nhà sản xuất thiết bị).
- Bát đĩa, cốc chén người bệnh dùng: rửa bằng nước rửa bát, nước nóng, để khô; không cần khử khuẩn riêng nếu hướng dẫn y tế không yêu cầu.
- Sàn quanh giường, nhà vệ sinh người bệnh dùng.
Người làm sạch đeo găng tay, khẩu trang; nếu hướng dẫn yêu cầu thì thêm kính, áo choàng. Tháo găng xong rửa tay bằng xà phòng ít nhất hai mươi giây. Khăn lau dùng cho khu người bệnh nên tách riêng, giặt riêng hoặc bỏ.
An toàn hoá chất: những điều không được làm
Hoá chất khử khuẩn gia dụng an toàn khi dùng đúng, nhưng nguy hiểm khi dùng sai. Đây là những sai lầm hay gặp:
| Sai lầm | Hậu quả có thể gặp | Cách đúng |
|---|---|---|
| Trộn javel với chất tẩy có axit (tẩy bồn cầu, tẩy cặn) | Sinh khí clo độc, cay mắt, khó thở | Chỉ dùng một loại; xả sạch nước trước khi đổi loại |
| Trộn javel với chất có amoniac (một số nước lau kính) | Sinh khí độc | Đọc thành phần trên nhãn; không pha chung |
| Pha đặc cho chắc ăn | Bỏng da, hỏng bề mặt, mùi nồng | Pha đúng tỷ lệ trên nhãn |
| Xịt chất khử khuẩn lên người, lên da | Kích ứng da, mắt | Chất khử khuẩn bề mặt chỉ dùng cho bề mặt |
| Làm trong phòng kín | Hít phải hơi hoá chất | Mở cửa, bật quạt hút khi làm |
| Đổ hoá chất vào chai nước uống | Người khác uống nhầm, nhất là trẻ nhỏ | Giữ trong chai gốc có nhãn, cất cao |
Nếu lỡ hít phải khí độc, ra ngay chỗ thoáng; bị dính vào mắt thì rửa nhiều nước sạch; có biểu hiện khó thở, đau ngực, nên đi khám ngay hoặc gọi cấp cứu.
Đồ vải, đồ dùng và rác của người bệnh
Quần áo, ga gối, khăn của người bệnh giặt riêng, không giũ mạnh trước khi giặt để tránh phát tán. Giặt với nhiệt độ cao nhất mà nhãn vải cho phép, phơi khô hẳn. Người giặt đeo găng, rửa tay sau khi xong. Giỏ đựng đồ bẩn lót túi, giặt hoặc lau giỏ sau đó.
Rác từ phòng người bệnh như khăn giấy, khẩu trang, bông băng cho vào túi riêng, buộc kín, rồi mới bỏ vào thùng rác chung. Trong mùa dịch, một số địa phương có hướng dẫn riêng về rác của nhà có người cách ly; làm theo hướng dẫn đó.
Đồ dùng cá nhân như bàn chải, khăn mặt của người bệnh nên được thay mới sau khi khỏi bệnh với một số bệnh. Hỏi nhân viên y tế nếu không chắc.
Thùng rác trong phòng người bệnh nên có nắp, lót túi, đổ hằng ngày. Sau khi người bệnh khỏi, rửa thùng bằng nước và chất tẩy rửa, phơi khô.
Người chăm sóc: bảo hộ và rửa tay
Người chăm sóc là người tiếp xúc gần nhất và lâu nhất với người bệnh, nên cũng là người dễ lây nhất. Hầu hết các hướng dẫn y tế đều nhấn mạnh rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn tay sau mỗi lần chăm sóc, đeo khẩu trang khi tiếp xúc gần với bệnh lây qua đường hô hấp, đeo găng khi xử lý đồ bẩn, dịch cơ thể.
Nên chỉ định một hai người chăm sóc chính, thay vì cả nhà thay nhau ra vào phòng. Người già, trẻ nhỏ, người mang thai, người có bệnh nền hạn chế vào phòng người bệnh trong thời gian bệnh có thể lây. Người chăm chính có khu vực thay đồ, rửa tay riêng nếu nhà có điều kiện.
Người chăm sóc kiệt sức thì sức đề kháng giảm. Gia đình nên chia ca, để người chăm có thời gian ngủ, ăn uống đủ. Khi có triệu chứng như sốt, ho, tiêu chảy, người chăm nên báo nhân viên y tế và được thay ca.
Thông gió trong và sau thời gian bệnh
Với nhiều bệnh lây qua đường hô hấp, thông gió tốt giúp giảm nồng độ mầm bệnh trong không khí phòng. Mở cửa sổ phòng người bệnh khi thời tiết cho phép, để cửa phòng đóng nếu muốn hạn chế không khí lan sang phòng khác, và bật quạt hút ra ngoài nếu có. Điều hoà chỉ làm mát, không thay không khí; vẫn cần mở cửa định kỳ.
Sau khi người bệnh khỏi, mở cửa toàn nhà nhiều ngày, giặt rèm, vệ sinh lưới lọc điều hoà. Đây là việc đơn giản nhưng hiệu quả, và không tốn kém. Căn hộ chung cư kín, ít cửa sổ thì bật quạt hút nhà tắm và bếp liên tục trong những ngày này, mở cửa ban công cả buổi sáng.
Nhà ống nhiều tầng có thể tận dụng hiệu ứng ống khói tự nhiên: mở cửa sổ tầng trên cùng và cửa tầng trệt cùng lúc, không khí nóng đi lên và thoát ra, kéo không khí mới từ dưới vào. Cách này hiệu quả hơn nhiều so với chỉ mở một cửa.
Không dùng khói, xông hương đậm trong phòng người đang bệnh đường hô hấp với ý “làm sạch không khí”. Khói làm không khí trong phòng xấu đi, có thể làm người bệnh ho nhiều hơn.
Khói, bột, nước lá: đặt đúng chỗ
Nhiều gia đình, nhất là người lớn tuổi, muốn tẩy uế nhà sau khi người bệnh khỏi bằng cách đốt bột, đốt vỏ bưởi hoặc lau nước lá. Đây là tập quán để yên lòng. Cần nói rõ: khói và nước lá không thay được làm sạch và khử khuẩn, không có bằng chứng diệt được mầm bệnh trong nhà. Làm phần tập quán sau khi đã làm đủ phần vệ sinh theo hướng dẫn y tế, không làm thay.
Khói còn có thể làm khó chịu thêm cho người vừa khỏi bệnh đường hô hấp. Nếu muốn giữ tục, chọn cách lau nước lá đã nguội ở cửa, hoặc đốt lượng bột rất nhỏ ở ngoài ban công, sân, khi người vừa khỏi bệnh không ở gần. Không đốt gì trong phòng có người dùng bình oxy.
Khi trò chuyện với người lớn trong nhà về chuyện này, nên nói nhẹ nhàng: phần vệ sinh đã làm theo bác sĩ, còn phần tục thì làm cho ông bà yên lòng. Đặt hai việc cạnh nhau như vậy thường dễ được chấp nhận hơn là phủ nhận tục.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu sau khi người bệnh khỏi thì có thể làm sạch toàn nhà?
Tuỳ bệnh và hướng dẫn của nhân viên y tế. Một số bệnh cần làm sạch, khử khuẩn trong suốt thời gian bệnh và một lần kỹ sau khi khỏi. Hỏi bác sĩ khi người bệnh được cho về hoặc hết thời gian cách ly.
Có nên dùng đèn cực tím mua trên mạng để khử khuẩn phòng?
Thiết bị cực tím dùng sai có thể gây hại mắt và da, và hiệu quả phụ thuộc rất nhiều vào cách dùng. Với nhà ở, làm sạch và khử khuẩn bề mặt đúng hướng dẫn cùng thông gió là cách được khuyến cáo phổ biến. Hỏi nhân viên y tế trước khi mua.
Pha javel bao nhiêu là đủ?
Mỗi sản phẩm có nồng độ khác nhau, nên tỷ lệ pha phải theo nhãn của chính sản phẩm đó và theo hướng dẫn y tế cho từng bệnh. Không pha theo mẹo truyền miệng, không trộn với chất tẩy khác.
Đốt bột tẩy uế có giúp phòng lây cho người khác trong nhà không?
Không. Phòng lây dựa vào rửa tay, đeo khẩu trang khi cần, tách đồ dùng, làm sạch và khử khuẩn bề mặt, thông gió, tiêm chủng khi có vắc xin. Đốt bột là tập quán để yên lòng, không phải biện pháp phòng bệnh.
Người chăm bệnh nên làm gì cho bản thân?
Rửa tay thường xuyên, đeo khẩu trang và găng khi tiếp xúc gần hoặc xử lý đồ bẩn, theo dõi sức khoẻ của chính mình, đi khám nếu có triệu chứng. Nghỉ ngơi đủ; người chăm kiệt sức dễ mắc bệnh hơn.