Không có một loại nước tẩy uế "chuẩn" chung cho cả nước: mỗi vùng, mỗi nhà dùng thứ sẵn có và quen tay, phổ biến nhất là nước lá bưởi, nước gừng, nước có quế và hoa hồi, nước lá nấu từ vài thứ lá thơm trong vườn, và nước muối. Nước quế hồi cho mùi ấm, đậm, hợp mùa lạnh và những dịp cuối năm; cần lưu ý tinh dầu quế có thể kích ứng da, nên đeo găng và pha loãng.
Nhiều người lần đầu tự tẩy uế nhà mới băn khoăn nên nấu nước gì cho "đúng". Câu trả lời thực tế là đúng nếp nhà mình và đúng với hoàn cảnh nhà mình. Bài này giới thiệu các loại nước hay gặp, cách nấu nước quế hồi, và một cách chọn đơn giản để không phải lo nhầm.
Vì sao mỗi vùng một kiểu
Tập quán tẩy uế được truyền miệng trong từng gia đình, từng làng, từng khu phố, nên nó mang dấu vết của những gì sẵn có ở nơi đó. Vùng nhiều vườn bưởi thì nước lá bưởi phổ biến; nhà quen dùng gừng trong bếp thì nước gừng, rượu gừng thành nếp; vùng gần rừng quế, nhà buôn dược liệu thì quế, hồi có mặt trong nồi nước. Người từ quê lên thành phố mang theo nếp nhà, rồi điều chỉnh theo thứ mua được ở chợ.
Vì thế, nói "miền Bắc dùng thế này, miền Nam dùng thế kia" chỉ đúng ở mức rất chung. Hai nhà cùng một con phố có thể nấu hai thứ nước khác nhau, và cả hai đều đúng nếp của mình. Điều đáng giữ không phải là công thức mà là tinh thần: làm sạch nhà, dùng thứ nước thơm sạch, làm với lòng thành.
Hiểu như vậy giúp gia đình hai miền, hay hai bên nội ngoại khác nếp, dễ dung hoà: có thể nấu chung lá bưởi với gừng, hoặc mỗi phòng một loại, hoặc nhường người lớn tuổi chọn.
Cũng nên biết rằng nhiều điều được truyền miệng như "phải nấu đủ bảy thứ", "phải dùng nước giếng", "phải lau trước giờ ngọ" là nếp riêng của một số gia đình, không phải quy định chung. Giữ hay không là chuyện của từng nhà; không giữ cũng không có gì đáng lo.
Các loại nước tẩy uế hay gặp
Bảng dưới gom các loại nước phổ biến, mùi, chỗ hợp và lưu ý chính. Không loại nào "mạnh" hơn loại nào về ý nghĩa tập quán:
| Loại nước | Mùi | Hợp với | Lưu ý chính |
|---|---|---|---|
| Nước lá bưởi | Thanh, hơi hăng | Mọi phòng, nhà có trẻ nhỏ | Thử da nếu nhạy cảm; dùng trong ngày |
| Nước gừng | Cay ấm nhẹ | Mùa lạnh, ngày nồm, phòng khách | Đeo găng nếu da nhạy cảm |
| Rượu gừng | Nồng rồi tan | Chỗ nhỏ: tay nắm, bậu cửa | Dễ cháy; làm mờ sơn bóng |
| Nước quế hồi | Ấm, đậm, ngọt | Dịp cuối năm, phòng khách | Tinh dầu quế dễ kích ứng da; pha loãng |
| Nước sả, sả chanh | Tươi, mát | Bếp, phòng ăn | Chanh hại đá vôi, đá cẩm thạch |
| Nước lá nhiều thứ | Tuỳ lá | Theo nếp vùng | Biết rõ từng loại lá; không dùng lá lạ |
| Nước muối | Không mùi | Ngưỡng cửa, lối vào | Gỉ kim loại, vệt trắng, hại cây |
Phần lớn gia đình chỉ cần một, hai loại trong bảng. Nấu quá nhiều loại cho một buổi tẩy uế không làm buổi ấy "đủ" hơn, chỉ thêm việc.
Một điểm chung của mọi loại nước trong bảng: đều là bước cuối sau khi lau sạch, đều nên dùng trong ngày, và đều không thay được chất tẩy rửa hay khử khuẩn khi nhà thật sự cần.
Nấu nước quế hồi
Quế và hoa hồi dễ mua ở hàng gia vị, hàng thuốc bắc. Cách nấu cho một xô nước lau:
- Lấy một, hai thanh quế vỏ, mỗi thanh cỡ ngón tay, bẻ nhỏ; ba, bốn bông hoa hồi. Rửa qua cho sạch bụi.
- Rang sơ quế và hồi trên chảo khô một phút cho dậy mùi, không để cháy. Bước này không bắt buộc.
- Cho vào nồi khoảng ba lít nước, đun sôi rồi để lửa nhỏ mười lăm, hai mươi phút. Đậy vung.
- Tắt bếp, để nguội bớt, lọc bỏ bã. Pha thêm nước sạch nếu mùi quá đậm.
- Dùng để lau sàn, cửa, bàn ghế. Đeo găng khi lau nhiều.
Lượng ở trên là ví dụ giả định. Quế và hồi mùi rất đậm, ít là đủ; nước quá đặc có thể để vệt nâu nhạt trên sàn gạch sáng màu. Nhiều nhà cho thêm vài lát gừng hoặc lá bưởi vào cùng nồi.
Quế, hồi và da: chỗ cần cẩn thận
Tinh dầu quế dễ gây kích ứng. Trong các thứ dùng nấu nước tẩy uế, quế là loại hay gây kích ứng da hơn cả: đỏ, rát, ngứa ở người nhạy cảm, nhất là khi tiếp xúc lâu với nước đậm. Đeo găng cao su, pha loãng, rửa tay sau khi lau.
Không lau đồ trẻ em chơi. Đồ chơi, nôi, cũi, thảm chơi của trẻ không nên lau bằng nước quế hồi; trẻ hay cho tay vào miệng, da trẻ cũng nhạy hơn.
Hoa hồi chỉ dùng để lau. Có loài cây cho quả trông giống hoa hồi nhưng không ăn được. Hoa hồi mua ở hàng gia vị để nấu nước lau thì không sao, nhưng nước đã nấu chỉ dùng để lau, không dùng để uống, không nấu chung nồi với đồ ăn.
Mèo, chó. Không để thú cưng uống nước trong xô; lau xong để sàn khô rồi mới thả chúng vào.
Nước lá nhiều thứ theo nếp vùng
Ở một số nơi, người ta nấu nồi nước từ nhiều loại lá thơm hái trong vườn, có khi gọi bằng những cái tên riêng của vùng, nhà gọi là nước lá thơm, nhà gọi là nước ngũ vị dù thành phần không cố định. Các loại lá hay được kể là lá bưởi, sả, lá chanh, hương nhu, kinh giới, lá tre, tuỳ nơi. Cách nấu tương tự nước lá bưởi: rửa sạch, đun sôi, để lửa nhỏ, lọc bỏ bã.
Lưu ý quan trọng với nước lá nhiều thứ là phải biết rõ từng loại lá. Một số lá trong vườn có nhựa gây ngứa hoặc kích ứng da, như lá của một số cây cảnh họ thầu dầu, lá trúc đào; những loại này không đưa vào nồi nước lau, càng không vào nồi nước tắm. Khi không chắc một loại lá, cứ bỏ ra.
Người lớn tuổi trong nhà thường là người nhớ rõ nếp lá của quê mình. Nếu có thể, nấu cùng ông bà một lần, ghi lại các loại lá, để nếp nhà được giữ đúng và an toàn.
Mua quế, hồi cho việc lau
Quế và hồi bán ở nhiều nơi với chất lượng khác nhau. Cho việc nấu nước lau, không cần loại đắt nhất, chỉ cần vài điều:
- Quế vỏ: chọn thanh quế khô, giòn, bẻ thấy mùi thơm cay ngọt rõ. Quế ẩm, mềm, có đốm mốc trắng thì bỏ. Quế vụn, quế loại nhỏ bán theo cân rẻ hơn mà vẫn đủ mùi cho nước lau.
- Hoa hồi: chọn bông khô, cánh đều, màu nâu đỏ, mùi thơm ngọt. Bông vỡ vụn vẫn dùng được cho nước lau. Mua ở hàng gia vị, hàng thuốc bắc quen.
- Lượng mua: một gói nhỏ quế và hồi đủ cho vài lần nấu. Phần thừa dùng nấu ăn hoặc cất trong lọ kín.
- Không dùng quế hồi đã ngâm rượu, đã nấu: chúng đã hết mùi và dễ mốc.
Quế hồi rang qua trước khi nấu cho mùi dậy hơn, nhưng đứng cạnh chảo, không bỏ đi, vì quế khô bén lửa nhanh và khói quế cay mắt.
Ghi lại nếp nhà trước khi nó bị quên
Nếp tẩy uế của mỗi gia đình thường nằm trong trí nhớ của một, hai người lớn tuổi. Khi ông bà còn khoẻ, nhiều nhà không để ý; đến lúc cần thì không ai nhớ ông bà nấu nước gì, mấy loại lá, lau phòng nào trước. Một buổi tẩy uế cuối năm có ông bà cùng làm là dịp tốt để ghi lại.
Không cần ghi cầu kỳ: vài dòng trong sổ tay hay điện thoại về các loại lá, cách nấu, nước dùng cho chỗ nào, những điều ông bà dặn. Kèm theo đó, ghi luôn những điều chỉnh vì an toàn mà gia đình đã thống nhất, như không lau nước chanh trên sàn đá, không để trẻ cầm chén rượu gừng. Lần sau, người trẻ trong nhà tự làm được mà vẫn đúng ý người lớn.
Ghi lại nếp nhà cũng giúp những gia đình trẻ ở xa quê giữ được một sợi dây nhỏ với quê. Nồi nước lá nấu đúng như bà nấu năm nào, trong một căn hộ chung cư ở thành phố, có ý nghĩa riêng của nó.
Chọn loại nước cho nhà mình: vài câu hỏi đơn giản
Khi không có nếp nhà rõ ràng, có thể dựa vào vài câu hỏi để chọn nhanh:
- Nhà có trẻ nhỏ, người dị ứng? Chọn nước lá bưởi pha loãng hoặc nước gừng, tránh nước quế đậm và nước có chanh.
- Sàn đá cẩm thạch, đá mài, granito? Tránh nước có chanh, giấm; dùng nước lá bưởi, nước gừng, lau khô.
- Mùa lạnh, ngày nồm? Nước gừng hoặc quế hồi cho cảm giác ấm, nhưng lau khô kỹ, mở cửa khi trời bớt ẩm.
- Người lớn tuổi có nếp riêng? Theo nếp ấy, chỉ điều chỉnh phần an toàn.
- Không có thời gian nấu? Một ít muối pha nước cho ngưỡng cửa, lau nhà bằng nước thường, mở cửa thông gió cũng đủ ý nghĩa.
Câu hỏi cuối cùng có lẽ quan trọng nhất: tập quán là để giúp gia đình yên lòng, không phải thêm gánh nặng. Một nồi nước đơn giản nấu bằng thứ sẵn có vẫn trọn ý.
Câu hỏi thường gặp
Nước quế hồi có dùng được cho sàn gỗ không?
Dùng được nếu pha loãng và vắt khăn thật kiệt, lau khô ngay. Nước quế đậm có thể để vệt nâu trên gỗ sáng màu. Thử ở góc khuất trước nếu sàn gỗ màu nhạt.
Có cần nấu đủ năm loại lá mới đúng nước ngũ vị không?
Tên gọi và thành phần thay đổi theo từng vùng, từng nhà; không có danh sách chung bắt buộc. Nếu nhà không có nếp cụ thể, dùng vài loại lá thơm quen thuộc là đủ.
Có thể dùng bột quế làm nước lau không?
Không nên. Bột quế không tan, làm nước đục, để cặn trên sàn và dễ gây kích ứng da hơn quế thanh. Dùng quế vỏ bẻ nhỏ để nấu, lọc bỏ bã.
Nhà hai bên nội ngoại khác nếp thì làm sao?
Có thể nấu chung các loại lá của hai bên trong một nồi, hoặc mỗi phòng một loại nước, hoặc nhường người lớn tuổi hơn chọn. Tập quán là để cả nhà yên lòng, dung hoà thường tốt hơn tranh luận đúng sai.
Nước quế hồi để được bao lâu?
Nên dùng trong ngày như các loại nước lá khác. Quế có tinh dầu giúp nước lâu đổi mùi hơn một chút, nhưng để qua đêm ở nhiệt độ phòng vẫn có thể lên men.
Có thể dùng tinh dầu quế pha nước thay nấu quế không?
Không nên. Tinh dầu đậm đặc rất dễ gây kích ứng da và khó pha đều trong nước, giọt tinh dầu nổi trên mặt có thể bám vào tay. Nấu quế vỏ cho nước loãng, mùi nhẹ an toàn hơn.