Nước sả chanh lau nhà được nấu từ vài cây sả đập dập đun với nước, có nhà vắt thêm chanh khi nước đã nguội; nó cho mùi thơm tươi, hợp với bếp và phòng khách. Điều cần biết là chanh có axit: lau lên đá cẩm thạch, đá vôi, đá mài và ron gạch xi măng có thể làm mờ, ăn mòn bề mặt; tay dính nước chanh rồi ra nắng có thể bị bỏng rát da.
Sả và chanh là hai thứ quen thuộc trong bếp Việt, mùi của chúng gắn với cảm giác sạch sẽ, tươi mát. Một số gia đình dùng nước sả chanh thay nước lá bưởi trong buổi tẩy uế, nhất là ở thành phố, nơi sả chanh dễ mua hơn lá bưởi. Bài này hướng dẫn cách nấu, chỉ ra những bề mặt và tình huống không hợp, để mùi thơm không đi kèm một sàn đá bị mờ.
Sả, chanh và chỗ của chúng trong tập quán
Sả không phải loại lá xuất hiện nhiều trong các nếp tẩy uế cổ như lá bưởi hay gừng, nhưng ngày càng nhiều gia đình dùng vì mùi dễ chịu và dễ mua. Mùi sả đến từ tinh dầu trong thân và lá, có thành phần chính quen thuộc trong nhiều sản phẩm có mùi sả. Chanh thì góp mùi chua tươi và cảm giác "sạch".
Ở nhiều gia đình trẻ, nồi nước sả chanh ra đời một cách tự nhiên: không có lá bưởi, ra chợ chỉ thấy sả và chanh, thế là nấu. Người lớn trong nhà đôi khi băn khoăn có "đúng" không. Cách nhìn nhẹ nhàng là tập quán vốn luôn thích nghi với những gì sẵn có ở từng nơi, từng thời; nhiều nếp cũ cũng ra đời theo cách ấy.
Theo quan niệm dân gian, bất kỳ thứ nước thơm sạch nào cũng có thể dùng để "rửa" nhà vào dịp chuyển tiếp; điều quan trọng là tấm lòng và việc dọn dẹp đi kèm. Nước sả chanh vì thế được nhiều nhà chấp nhận như một biến thể của nước lá. Nhà có người lớn tuổi giữ nếp lá bưởi thì có thể nấu chung, không cần bỏ nếp cũ.
Về thực tế, nước sả chanh là nước lau có mùi thơm. Axit trong chanh có giúp làm bong một ít cặn nước, vết ố nhẹ trên inox, nhưng nồng độ thấp và không phải chất khử khuẩn đáng tin cậy. Ở đây ta dùng nó chủ yếu cho mùi và cho phần tập quán.
Nấu nước sả, thêm chanh đúng lúc
Cách làm cho một xô nước lau nhà cỡ trung bình:
- Lấy ba, bốn cây sả, bỏ rễ và lá già, rửa sạch, đập dập phần thân, cắt khúc.
- Cho vào nồi khoảng ba lít nước, đun sôi rồi để lửa nhỏ chừng mười phút. Đậy vung.
- Tắt bếp, để nước nguội bớt, lọc bỏ bã sả.
- Nếu muốn thêm chanh, chờ nước đã ấm hoặc nguội rồi mới vắt, chừng một, hai quả cho cả xô. Không đun chanh lâu vì mùi chuyển sang đắng.
- Pha thêm nước sạch nếu cần. Dùng trong ngày.
Lượng sả và chanh ở trên là ví dụ giả định. Nước sả không chanh dùng được cho mọi bề mặt; nước có chanh thì phải xem bảng dưới trước khi lau.
Nếu không muốn đun, có thể đập dập sả rồi ngâm trong nước sôi già một nồi đậy kín chừng nửa giờ, mùi nhẹ hơn nhưng đủ dùng. Vỏ chanh đã vắt cũng có thể cho vào nồi nước sả lúc đã tắt bếp để thêm mùi, nhớ vớt ra trước khi lau.
Bề mặt nào hợp, bề mặt nào nên tránh nước có chanh
Axit nhẹ của chanh không hại gì với phần lớn bề mặt trong nhà, nhưng có vài loại vật liệu rất nhạy:
| Bề mặt | Nước sả không chanh | Nước sả có chanh |
|---|---|---|
| Gạch men, gạch ceramic tráng men | Dùng được | Dùng được, lau lại nước sạch nếu thấy dính |
| Ron (mạch) gạch bằng xi măng | Dùng được | Hạn chế; axit lâu ngày làm ron mủn, thâm |
| Đá cẩm thạch, đá vôi, đá mài (granito), travertine | Dùng được, lau khô | Tránh; axit làm mờ và rỗ bề mặt đá |
| Đá granite đã xử lý chống thấm | Dùng được | Hạn chế; axit làm hao lớp chống thấm |
| Sàn gỗ, đồ gỗ | Khăn vắt kiệt, lau khô | Tránh với gỗ sơn dầu, gỗ không phủ |
| Inox, kính | Dùng được | Dùng được, lau lại cho khỏi vệt |
| Đồ đồng, nhôm | Lau khô ngay | Tránh; axit làm xỉn, ố |
Nếu không chắc sàn nhà mình là đá gì, cách an toàn là dùng nước sả không chanh, hoặc nhỏ thử một giọt nước chanh ở góc khuất xem có làm bề mặt mờ đi không. Đá chứa nhiều đá vôi phản ứng với axit khá nhanh, có khi sủi bọt li ti.
Chanh và da: chuyện ít ai để ý
Bỏng da do chanh gặp nắng. Nước cốt chanh, nhất là chanh ta, có những chất làm da nhạy với ánh nắng. Tay dính nước chanh rồi ra nắng có thể bị đỏ, rát, nổi bọng nước, sau đó để lại vệt thâm trên da kéo dài nhiều tuần. Hiện tượng này được ghi nhận nhiều ở người pha nước chanh, vắt chanh ngoài trời.
Cách phòng đơn giản. Đeo găng khi lau bằng nước có chanh. Lau xong rửa tay kỹ bằng xà phòng trước khi ra ngoài trời. Không lau sân, ban công có nắng gắt bằng nước chanh trong lúc tay trần.
Da tay nứt nẻ. Axit làm vết nứt rát. Người có da tay nứt, chàm nên dùng nước sả không chanh hoặc đeo găng.
Mắt. Nước chanh văng vào mắt rất cay. Khi vắt chanh vào xô, cúi thấp, vắt nhẹ tay. Nếu văng vào mắt, rửa ngay bằng nhiều nước sạch.
Dùng nước sả ở đâu trong nhà thì hợp
Mùi sả hợp nhất với bếp và phòng ăn, nơi mùi dầu mỡ, mùi thức ăn hay bám. Lau mặt tủ bếp, bàn ăn, sàn bếp bằng nước sả sau khi đã lau sạch dầu mỡ bằng nước rửa chén pha loãng giúp căn bếp có mùi tươi. Phòng khách, hành lang, cầu thang cũng hợp.
Phòng ngủ có người nhạy cảm với mùi thì nên dùng nước pha loãng hơn. Mùi sả với một số người là dễ chịu, với người khác lại gắt. Nước sả cũng không nên dùng lau gối, đệm, chăn; mùi bám lâu và vải ẩm dễ mốc.
Ở buổi tẩy uế nhà mới, có thể dùng nước sả cho bếp và phòng ăn, nước lá bưởi cho phòng khách, phòng thờ, phòng ngủ. Không có quy tắc nào bắt buộc; chọn mùi hợp ý cả nhà là được.
Nhà vệ sinh có thể lau sàn bằng nước sả để có mùi dễ chịu, nhưng vẫn phải làm sạch bồn cầu, bồn rửa bằng chất tẩy rửa phù hợp trước. Nhớ rằng nếu nhà vệ sinh vừa được cọ bằng chất tẩy có clo, phải xả thật sạch bằng nước rồi mới dùng nước có chanh.
Một lượt lau bếp bằng nước sả
Bếp là nơi nước sả phát huy nhất. Thứ tự gọn cho một lượt lau trong buổi tẩy uế:
- Dọn đồ trên mặt bếp, cất chai lọ gia vị, dầu ăn vào tủ.
- Lau dầu mỡ trên mặt bếp, tường ốp, tay nắm tủ bằng nước rửa chén pha loãng; xả lại khăn nước sạch.
- Lau mặt tủ bếp từ trên xuống: tủ treo, mặt bếp, cánh tủ dưới, bằng khăn thấm nước sả vắt vừa.
- Lau bàn ăn, ghế, kệ.
- Lau sàn bếp sau cùng, từ góc trong ra phía cửa, để không giẫm lại lên chỗ đã lau.
- Mở cửa sổ bếp, để khô tự nhiên.
Nếu mặt bếp, bàn bếp bằng đá, xem lại bảng bề mặt ở trên trước khi dùng nước có chanh. Với bếp có đá granite hay đá nhân tạo, nước sả không chanh là lựa chọn yên tâm nhất.
Khăn lau dầu mỡ và khăn lau nước sả nên là hai chiếc khác nhau. Dùng chung một khăn thì dầu mỡ lại bị kéo lên mặt tủ vừa lau, mùi sả lẫn mùi dầu.
Sả, chanh và chuyện đuổi muỗi
Nhiều người tin nước sả lau nhà giúp đuổi muỗi. Tinh dầu sả có mặt trong một số sản phẩm xua muỗi, nhưng ở nồng độ được tính toán và thường bôi lên da hoặc dùng gần người. Nước sả nấu loãng lau sàn bay mùi trong vài giờ, khó trông đợi đuổi muỗi được lâu.
Nếu nhà có muỗi, cách thực tế vẫn là loại bỏ nơi nước đọng, lắp lưới cửa, ngủ màn, và dùng các sản phẩm xua muỗi theo hướng dẫn. Nước sả chỉ nên được xem là thứ nước lau thơm, phần tập quán thì giữ cho yên lòng, không nên gán thêm những tác dụng nó không làm được.
Tương tự, nước sả chanh không đuổi được kiến, gián hay chuột. Mùi thơm có khi làm ta tưởng nhà đã sạch, trong khi vụn thức ăn dưới gầm tủ mới là thứ côn trùng tìm đến. Dọn vụn, đậy kín đồ ăn, bịt khe hở mới là việc chính; trường hợp côn trùng nhiều nên hỏi dịch vụ chuyên làm việc này.
Chọn sả và chanh khi đi chợ
Chọn đúng nguyên liệu thì nước thơm hơn mà không phải dùng nhiều:
- Sả: chọn cây thân chắc, phần gốc trắng hồng, bóp thấy cứng và thơm. Sả héo, thân mềm, gốc thâm là sả cũ, mùi nhạt.
- Lá sả: phần lá xanh thường bị bỏ khi nấu ăn nhưng vẫn có mùi, có thể buộc thành bó cho vào nồi nước lau. Rửa kỹ vì lá hay dính đất.
- Chanh: chanh vỏ mỏng, mọng, nặng tay nhiều nước. Chanh đã khô héo vẫn dùng được cho nước lau, chỉ cần vắt nhiều hơn.
- Mua bao nhiêu: ba, bốn cây sả và một, hai quả chanh đủ cho một xô nước; mua thừa thì dùng nấu ăn, không cần trữ.
Sả và chanh đều rẻ và dễ mua quanh năm, nên không cần trữ sẵn cho dịp tẩy uế; mua ngay hôm trước hoặc sáng hôm ấy là tươi nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có thể dùng sả khô thay sả tươi không?
Được, nhưng mùi nhạt hơn và nước có thể đục hơn. Sả khô cắt khúc nên ngâm nước nóng một lúc trước khi đun. Nếu có sả tươi thì vẫn nên ưu tiên sả tươi.
Thay chanh bằng giấm được không?
Giấm cũng có axit nên có cùng những hạn chế với đá cẩm thạch, đá vôi, ron xi măng. Đặc biệt, không bao giờ dùng nước có giấm hay chanh chung với javel hoặc chất tẩy có clo, vì có thể sinh khí độc.
Nước sả chanh có làm sàn trơn không?
Nước đã lọc bã thường không làm trơn sàn. Nếu cho quá nhiều chanh hoặc không lọc kỹ, sàn có thể hơi dính, giữ bụi. Lau lại nước sạch hoặc pha loãng hơn ở lần sau.
Nước sả có hại cho mèo, chó không?
Tinh dầu sả đậm đặc không tốt cho mèo, chó khi chúng liếm hoặc tiếp xúc lâu. Nước sả pha loãng lau sàn rồi để khô thường ít đáng lo, nhưng không để thú cưng uống nước trong xô, và không lau đồ dùng của chúng bằng nước này.
Dùng nước sả chanh lau bàn thờ được không?
Một số gia đình dùng, nhưng nên tránh nước có chanh trên đồ đồng, đồ sơn, đồ gỗ không phủ vì axit có thể làm xỉn, ố. Việc lau dọn bàn thờ có những lưu ý riêng, thuộc một chuyên mục khác.
Đun nước sả cho thơm nhà có được không?
Đó là chuyện xông thơm thường ngày, khác với nước lá tẩy uế dùng để lau. Nếu làm, đừng để nồi sôi cạn không người trông. Ở đây, nước sả được nấu xong rồi dùng để lau, không đun mãi cho bốc hơi.