Có hai cách dùng gừng để lau nhà theo tập quán tẩy uế: nấu nước gừng (gừng tươi đập dập đun với nước) để lau sàn, cửa, bàn ghế; và rượu gừng (gừng ngâm trong rượu trắng) để lau những chỗ nhỏ như tay nắm cửa, bậu cửa, bàn thờ phía ngoài. Nước gừng dịu, an toàn hơn; rượu gừng có cồn nên dễ cháy và có thể làm mờ lớp sơn bóng, phải dùng ít và tránh xa lửa.
Gừng có mặt trong nhiều nếp tẩy uế của người Việt, từ nồi nước tắm sau khi đi đám về đến khăn lau bàn thờ cuối năm. Mùi cay ấm của gừng gợi cảm giác ấm áp, sạch sẽ. Bài này hướng dẫn cách làm hai loại nước, so sánh để chọn, và chỉ ra những chỗ cần cẩn thận mà ít hướng dẫn nhắc tới.
Gừng trong tập quán tẩy uế
Trong quan niệm dân gian, gừng có tính ấm, vị cay, được coi là thứ "xua lạnh, xua cái không sạch". Từ đó, gừng đi vào nhiều nếp nhỏ: nhai một lát gừng khi đi viếng đám về, tắm nước gừng sau khi ốm dậy, lau bàn thờ bằng rượu gừng trước Tết. Mỗi vùng, mỗi nhà giữ một phần khác nhau của các nếp này.
Khi dùng để lau nhà, gừng đem lại một mùi cay ấm thoảng nhẹ, khác với mùi thanh của lá bưởi. Nhiều người thích mùi gừng vào mùa lạnh hay những ngày nồm, khi nhà có cảm giác ẩm và lạnh. Đó là cảm nhận, không phải tác dụng xua ẩm: gừng không làm khô tường, không thay được việc mở cửa thông gió hay chạy máy hút ẩm.
Giống như mọi cách tẩy uế khác, nước gừng hay rượu gừng là bước sau dọn dẹp. Lau rượu gừng lên một cánh cửa còn bám bụi chỉ làm bụi thành vệt bẩn ướt.
Nấu nước gừng lau nhà
Nước gừng dùng cho diện rộng như sàn, cửa, bàn ghế. Cách nấu cho một xô nước:
- Chọn một củ gừng tươi cỡ hai, ba ngón tay, rửa sạch đất cát, không cần gọt vỏ.
- Đập dập hoặc thái lát mỏng để tinh dầu và vị cay thoát ra dễ.
- Cho vào nồi với khoảng ba lít nước, đun sôi rồi để lửa nhỏ chừng mười phút.
- Tắt bếp, đậy vung để nguội bớt. Lọc bỏ bã gừng.
- Đổ vào xô, pha thêm nước sạch nếu muốn mùi nhẹ hơn. Dùng khi nước còn ấm hoặc đã nguội.
Lượng gừng trên là ví dụ giả định. Gừng già, gừng ta mùi cay mạnh hơn gừng non; muốn đậm thì thêm gừng chứ không cần nấu lâu. Nhiều nhà nấu chung gừng với lá bưởi trong một nồi, mùi vừa thanh vừa ấm.
Khi lau, vắt khăn vừa phải với sàn gạch, vắt thật kiệt với sàn gỗ và cửa gỗ. Nước gừng nguội vẫn giữ mùi, không cần lau lúc còn nóng; lau nước nóng trên sàn gỗ công nghiệp còn làm mép ván dễ phồng.
Ngâm rượu gừng
Rượu gừng dùng cho những chỗ nhỏ và theo nếp nhiều nhà là để lau những nơi coi trọng. Cách làm phổ biến:
- Gừng tươi rửa sạch, để ráo nước hoàn toàn, thái lát hoặc đập dập.
- Cho vào lọ thuỷ tinh sạch, khô, đổ rượu trắng ngập gừng.
- Đậy kín nắp, để nơi mát, tránh nắng. Nhiều nhà ngâm vài ngày đến một tuần trước khi dùng; có nhà ngâm sẵn từ cuối năm trước.
- Khi dùng, rót một ít ra chén, thấm vào khăn sạch rồi lau. Không đổ trực tiếp từ lọ lên bề mặt.
Lọ rượu gừng cần dán nhãn tay rõ ràng và cất xa tầm tay trẻ em, xa bếp lửa. Lọ rượu trong suốt dễ bị nhầm với nước lọc, và rượu là chất dễ cháy.
Gừng phải thật ráo nước trước khi cho vào rượu. Nước lẫn vào làm rượu loãng, dễ có váng, dễ chua. Lọ cũng nên là lọ thuỷ tinh hoặc sành; lọ nhựa mỏng đựng rượu lâu ngày có thể bị ám mùi và biến dạng.
Mỗi lần dùng chỉ cần một chén nhỏ, thấm vào khăn đủ ẩm. Rượu bay hơi rất nhanh, nên khăn ẩm rượu lau xong một bậu cửa là gần khô, không cần rót nhiều.
Nước gừng hay rượu gừng: so sánh để chọn
Hai loại có công dụng gần nhau theo tập quán, nhưng rất khác nhau về cách dùng an toàn:
| Tiêu chí | Nước gừng | Rượu gừng |
|---|---|---|
| Dùng cho | Sàn, cửa, bàn ghế, diện rộng | Chỗ nhỏ: tay nắm cửa, bậu cửa, mặt ngoài tủ, đồ đồng |
| Độ an toàn với lửa | Không cháy | Dễ cháy; hơi cồn bay lên, gặp lửa có thể bén |
| Ảnh hưởng tới bề mặt | Ít; chỉ cần lau khô gỗ | Có thể làm mờ, bong lớp sơn bóng, vecni trên một số đồ gỗ |
| Mùi | Cay ấm nhẹ, tan nhanh | Mùi rượu nồng lúc đầu, bay nhanh, để lại mùi gừng |
| Ai nên tránh | Người dị ứng gừng nên đeo găng | Trẻ em; người không chịu được mùi rượu; nhà đang có lửa |
Với phần lớn gia đình, nước gừng là đủ cho mọi việc lau. Rượu gừng chỉ nên dùng đúng chỗ cần, lượng ít, khi trong nhà không có lửa đang cháy.
Những chỗ cần cẩn thận
Không lau rượu gừng rồi đốt bột ngay. Đây là lưu ý quan trọng nhất. Lau rượu gừng lên bậu cửa rồi đặt đĩa bột đang cháy lên đó, hay lau bàn bằng rượu rồi mồi lửa cạnh bên, là mời lửa bén vào hơi cồn. Nếu buổi tẩy uế có cả rượu gừng và bột, lau rượu trước, đợi khô hẳn và thoáng mùi rượu, chừng mười lăm, hai mươi phút, rồi mới đốt bột, và đặt đĩa xa chỗ vừa lau.
Thử ở chỗ khuất với đồ gỗ sơn bóng. Cồn có thể làm mờ hoặc làm mềm một số lớp sơn phủ đồ gỗ, nhất là đồ cũ phủ cánh kiến, vecni. Thử một chấm ở mặt sau hay chân tủ, chờ khô xem có bị mờ trắng không.
Đồ sơn mài, đồ dát vàng, đồ thờ quý. Không lau rượu lên bề mặt sơn mài, thếp vàng, đồ cổ. Hỏi người làm nghề nếu cần làm sạch những thứ này; việc bao sái, lau dọn bàn thờ là một chủ đề riêng.
Da nhạy cảm. Gừng có thể làm rát da ở người nhạy cảm, rượu làm khô da. Đeo găng cao su khi lau nhiều.
Trẻ em và rượu. Không để chén rượu gừng ở chỗ trẻ với tới; trẻ có thể uống nhầm.
Chọn gừng cho việc lau
Gừng già hay gừng non. Gừng già, vỏ nâu sẫm, xơ nhiều, mùi cay mạnh, hợp để nấu nước và ngâm rượu. Gừng non vỏ mỏng, màu vàng nhạt, ít cay, hợp để ăn hơn là để lau.
Gừng ta và gừng củ to. Gừng ta củ nhỏ, nhánh nhiều, thường thơm cay hơn loại củ to, nhẵn. Cả hai đều dùng được; gừng củ to thì dùng nhiều hơn một chút.
Gừng đã mọc mầm, héo. Gừng mọc mầm vẫn dùng để lau được, vì ta không ăn. Gừng héo nhăn ít nước, mùi nhạt hơn. Gừng có đốm mốc, thối nhũn thì bỏ, nhất là khi ngâm rượu vì mốc làm hỏng cả lọ.
Gừng khô, bột gừng. Gừng khô thái lát vẫn nấu được nước, mùi khác gừng tươi, ấm hơn và ít hăng. Bột gừng dùng nấu ăn thì không nên, vì làm nước đục, dính, khó lọc.
Rửa sạch đất cát. Gừng mua ngoài chợ còn đất ở kẽ nhánh. Dùng bàn chải nhỏ chà dưới vòi nước, bẻ nhánh ra để rửa kẽ. Đất cát lẫn vào nước lau để lại vết sạn trên sàn.
Đặt nước gừng vào buổi tẩy uế
Trong một buổi tẩy uế, nước gừng có thể thay hoặc đi cùng nước lá bưởi. Một cách sắp xếp gọn: lau sạch sàn bằng nước lau nhà, xả nước sạch; sau đó lau lại lượt cuối bằng nước gừng hoặc nước lá; dùng rượu gừng lau tay nắm cửa chính, bậu cửa nếu nhà có nếp ấy; đợi khô, thoáng mùi rượu; rồi mới đốt bột nếu muốn.
Nhà có người lớn tuổi coi trọng rượu gừng thì cứ giữ phần ấy, người trẻ lo phần an toàn: rót ra chén nhỏ, cất lọ đi, dặn mọi người không bật lửa gần đó cho tới khi lau xong và khô. Mỗi người một phần việc, nếp nhà vẫn giữ mà không ai phải lo.
Với gia đình không đốt bột, nước gừng có thể là bước cuối cùng: lau xong, mở hết cửa cho nắng gió vào, chờ sàn khô rồi dọn đồ hay sinh hoạt lại như thường. Mùi gừng thoảng nhẹ trong nhà thường tan sau vài giờ, không ám vào vải như khói.
Nếu buổi tẩy uế diễn ra vào mùa lạnh, nhiều nhà thích lau nước gừng còn ấm vì cảm giác ấm tay và mùi toả rõ hơn. Chỉ cần nhớ thử nhiệt độ bằng mu bàn tay trước, nước quá nóng vừa dễ bỏng vừa làm hỏng sàn gỗ.
Nước gừng, rượu gừng còn thừa: giữ hay bỏ
Nước gừng nấu xong là nước có chất hữu cơ từ củ gừng, để ở nhiệt độ phòng qua đêm, nhất là mùa nóng, dễ đổi mùi, có váng. Vì thế nấu vừa đủ dùng trong buổi, phần thừa đổ đi trong ngày. Nhiều nhà theo nếp đổ nước đã dùng ra ngoài cửa hay gốc cây; về mặt thực tế, đổ vào cống thoát nước hay rãnh là gọn nhất, tránh đổ ra lối đi làm trơn trượt.
Rượu gừng thì giữ được lâu hơn nhờ cồn. Lọ còn rượu đậy kín, cất nơi mát, tối, xa bếp và xa tầm tay trẻ em. Trước mỗi lần dùng, nhìn qua xem rượu có đục, có váng, có mùi chua hay mùi mốc không; gừng trong lọ có thâm đen, nhũn không. Có dấu hiệu lạ thì bỏ cả lọ, rửa sạch lọ rồi ngâm mẻ mới.
Chén rượu đã rót ra mà chưa dùng hết thì đổ đi, không đổ ngược lại vào lọ, vì có thể đã lẫn bụi, nước từ khăn lau. Khăn đã thấm rượu gừng phơi khô ngoài trời rồi mới giặt, không vứt khăn còn ướt rượu vào gần bếp.
Câu hỏi thường gặp
Nước gừng và nước lá bưởi có nấu chung được không?
Được, nhiều nhà nấu chung để có mùi vừa thanh vừa ấm. Rửa sạch cả hai, cho vào nồi cùng lúc, đun sôi rồi để lửa nhỏ khoảng mười phút, lọc lấy nước. Không cần tỷ lệ chính xác.
Rượu gừng lau bàn thờ có được không?
Nhiều gia đình có nếp lau bàn thờ bằng rượu gừng trước dịp lễ. Nên tắt nhang, đèn trước khi lau, dùng khăn thấm ít rượu, thử trước với bề mặt sơn, và đợi khô mới thắp lại. Việc lau dọn bàn thờ chi tiết thuộc một chuyên mục khác.
Rượu gừng ngâm bao lâu thì dùng được?
Nhiều nhà ngâm vài ngày đến một tuần để rượu ngấm mùi gừng. Không có thời gian bắt buộc; ngâm lâu mùi gừng đậm hơn. Rượu gừng chỉ dùng để lau, không dùng uống khi ngâm bằng gừng chưa rửa kỹ hay lọ không sạch.
Dùng cồn y tế thay rượu trắng được không?
Không nên. Cồn y tế nồng độ cao hơn, bay hơi nhanh và dễ cháy hơn, lại làm hỏng lớp sơn phủ nhiều hơn. Nếu không có rượu trắng, dùng nước gừng là đủ cho việc lau theo tập quán.
Nước gừng có làm bẩn sàn không?
Nước gừng đã lọc bã thường không để vệt trên sàn gạch. Nếu nấu quá đậm hoặc không lọc kỹ, sàn có thể hơi dính. Lau lại bằng nước sạch hoặc pha loãng nước gừng hơn ở lần sau.
Người dị ứng gừng có dùng được không?
Người dị ứng gừng nên tránh tiếp xúc trực tiếp, đeo găng nếu phải lau, hoặc chọn nước lá bưởi, nước sả thay thế. Nếu có biểu hiện ngứa, đỏ da, rửa sạch bằng nước và theo dõi.