Với đồ dùng của người đã khuất, tập quán mỗi nơi một khác: có nơi đốt quần áo, đồ dùng hằng ngày để “gửi theo”, có nơi giữ lại làm kỷ niệm, có nơi đem cho người nghèo để làm phúc. Cách quyết êm nhất thường là chia đồ thành bốn nhóm: kỷ niệm để giữ, đồ còn tốt để tặng, đồ có thể tái chế, và đồ gia đình muốn đốt theo tục. Mỗi nhóm có cách xử lý riêng, không cần làm hết trong một ngày.
Đây là việc gắn với cảm xúc nhiều hơn mọi việc dọn dẹp khác. Bài này không đưa ra lời khuyên kiêng kỵ, mà đặt cạnh nhau tập quán và những cân nhắc thực tế, để gia đình tự chọn cách hợp với mình. Phần làm sạch căn phòng có bài riêng trong cùng chuyên mục.
Tập quán các nơi nói gì về đồ người đã mất
Trong quan niệm dân gian ở nhiều vùng, đồ dùng gắn với thân thể người mất như quần áo mặc hằng ngày, chiếu gối, dép, được đốt hoặc chôn theo, với ý gửi cho người đi được đủ đầy. Một số nơi kiêng mặc lại quần áo của người đã mất, kiêng nằm giường, đắp chăn của họ. Một số nơi khác coi việc đem đồ còn tốt cho người nghèo là cách làm phúc cho người đã khuất.
Những tục này khác nhau theo vùng, theo dòng họ, có khi theo đức tin riêng của gia đình. Không có tục nào đúng cho mọi nhà. Người lớn trong họ thường là người hiểu tục quê mình nhất, nên được hỏi ý kiến; nhưng người thân gần nhất của người mất, như vợ chồng, con cái, cũng có quyền nói điều mình muốn giữ.
Ngày nay nhiều gia đình kết hợp: giữ vài món kỷ niệm, đốt theo tục một ít đồ dùng thân cận như bộ quần áo người mất hay mặc, và đem tặng phần còn lại. Cách kết hợp này thường được cả người giữ tục lẫn người trẻ chấp nhận.
Bốn nhóm đồ và cách xử lý
Bảng dưới là khung để cả nhà ngồi lại phân loại. Mỗi gia đình điều chỉnh tuỳ tục và cảm xúc của mình:
| Nhóm | Thường gồm | Xử lý | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Kỷ niệm | Ảnh, thư, kính, đồng hồ, chiếc áo hay mặc, đồ nghề, sách có chữ viết tay | Giữ trong hộp, chia cho con cháu | Đừng giữ quá nhiều đến mức thành kho |
| Còn tốt để tặng | Quần áo còn mới, chăn, giày dép, gậy, xe lăn, máy đo huyết áp | Giặt sạch, tặng người cần, tổ chức thiện nguyện | Hỏi bên nhận cần gì trước |
| Tái chế, thanh lý | Sách báo cũ, đồ điện hỏng, đồ nhựa, kim loại | Bán ve chai, mang tới điểm thu gom | Pin, bóng đèn gom riêng |
| Đốt theo tục | Một ít quần áo, đồ dùng thân cận gia đình muốn gửi theo | Đốt gọn ở nơi được phép, có người trông | Không đốt đồ nhựa, mút, pin, bình xịt |
Chia nhóm trước, xử lý sau. Nhiều gia đình dành hẳn một buổi chỉ để dán nhãn từng món vào nhóm, rồi mỗi tuần xử lý một nhóm. Cách này tránh việc vội vàng bỏ đi một món mà sau này có người tiếc.
Nhóm kỷ niệm: giữ bao nhiêu là vừa
Không có con số đúng. Có gia đình giữ cả một tủ, có gia đình chỉ giữ một hộp nhỏ. Điều đáng cân nhắc là đồ kỷ niệm có được nhìn thấy, chạm vào, nhắc tới hay chỉ nằm trong thùng carton dưới gầm cầu thang. Một chiếc áo được may lại thành gối ôm cho cháu, một chiếc đồng hồ được con trai đeo, một cuốn sổ được chép lại thành bản cho các con, đó là cách đồ vật tiếp tục sống.
Ảnh và thư từ nên được bảo quản cẩn thận hơn: cất trong hộp khô, có túi hút ẩm, tránh để gần nơi ẩm. Ảnh giấy cũ có thể được scan hoặc chụp lại để chia cho con cháu ở xa. Thư tay, sổ ghi chép là thứ không thay được, nên giữ bản gốc.
Quần áo giữ làm kỷ niệm thì giặt sạch, phơi khô hẳn, gấp vào túi vải hoặc hộp có nắp, để chỗ thoáng. Không nên giữ trong túi ni lông kín lâu ngày vì dễ mốc.
Nhóm còn tốt để tặng: tặng cho ai, tặng thế nào
Đồ người già, người bệnh để lại thường có nhiều món hữu ích cho người khác:
- Dụng cụ y tế, hỗ trợ: xe lăn, khung tập đi, gậy, giường bệnh, máy đo huyết áp, đệm chống loét. Các nhóm hỗ trợ bệnh nhân, trạm y tế xã phường, gia đình có người bệnh trong xóm thường rất cần.
- Quần áo, chăn màn còn tốt: giặt sạch, gấp gọn, gửi các nhóm thiện nguyện quyên góp cho vùng khó khăn.
- Sách: tủ sách cộng đồng, thư viện trường, người quen cùng sở thích của người đã khuất.
- Đồ nghề, nhạc cụ: người trẻ trong họ học nghề, học đàn; câu lạc bộ người cao tuổi nơi người mất từng sinh hoạt.
- Đồ gia dụng: nồi niêu, quạt, đèn còn dùng được tặng sinh viên, người lao động mới lên thành phố.
Trước khi tặng, hỏi bên nhận có cần không, cần loại gì; đồ không cần chỉ thành gánh nặng cho họ. Một số người nhận ngại đồ của người đã mất vì tục kiêng; nói rõ nguồn gốc để họ tự chọn là cách tôn trọng. Nhiều gia đình kể rằng thấy chiếc xe lăn của cha giúp được một cụ khác đi lại là niềm an ủi lớn.
Đốt đồ theo tục: làm sao cho an toàn
Nếu gia đình giữ tục đốt một ít đồ dùng của người đã khuất, nên chọn lượng vừa phải: một hai bộ quần áo, đôi dép, chiếc gối, những món tượng trưng. Đốt ở nơi được phép, xa nhà, xa cây khô, xa dây điện; nhiều nơi đốt ở khu mộ hoặc bãi đất trống của làng theo quy định địa phương. Có người trông đến khi tàn, có sẵn xô nước.
Không đốt những thứ sinh khói độc hoặc dễ nổ: đồ nhựa, giày cao su, mút xốp, nệm, chăn tổng hợp dày, pin, bình xịt, điện thoại, thuốc men. Không đốt trong sân nhà phố sát vách, trong khu chung cư, trên vỉa hè. Ở thành phố, nhiều phường có quy định cấm đốt ngoài trời; khi đó gia đình có thể giữ ý tục bằng cách đốt một vài món nhỏ tượng trưng ở nơi tổ chức tang lễ cho phép, hoặc chọn cách tặng thay cho đốt.
Theo cách hiểu của nhiều người, điều quý nhất là tấm lòng người ở lại với người đi. Lượng đồ đốt nhiều hay ít không đo được tấm lòng ấy.
Làm sạch đồ trước khi giữ hay tặng
Dù giữ làm kỷ niệm hay đem tặng, đồ của người đã khuất nên được làm sạch như mọi đồ cũ khác. Quần áo giặt theo nhãn, phơi khô hẳn; áo len, áo dạ không giặt được thì phơi gió, chải bụi, có thể mang tiệm giặt khô. Giày dép lau đế, lau mũ giày, nhét giấy báo cho giữ form, phơi chỗ thoáng. Kính, đồng hồ, bút lau bằng khăn mềm ẩm.
Sách để lâu có thể có mọt giấy, nấm mốc ở gáy. Mở ra xem từng cuốn, phơi chỗ râm có gió, lau bìa bằng khăn khô. Sách mốc nặng thì không nên tặng thư viện, vì mốc lan sang sách khác. Đồ điện như radio, quạt, máy massage thử xem còn chạy không trước khi tặng; đồ hỏng mang tới điểm thu gom đồ điện tử.
Bước làm sạch này cũng là lúc nhiều người lần đầu được chạm vào từng món đồ của người thân, nhận ra những điều trước đây không để ý: một tấm ảnh kẹp trong sách, một dòng ghi chú bên lề, một món quà mình từng tặng được giữ cẩn thận. Đừng vội; đó là phần của việc tưởng nhớ.
Một lịch gợi ý cho việc phân loại đồ
Không gia đình nào phải làm theo lịch cố định, nhưng có một khung giúp việc không bị dồn hoặc bỏ dở:
- Tuần đầu sau tang: chỉ xử lý đồ y tế, đồ vải dính bẩn, thực phẩm; đồ riêng để nguyên.
- Khi gia đình sẵn lòng (thường sau vài tuần): một buổi cả nhà ngồi lại, mỗi người nói món mình muốn giữ, ghi danh sách.
- Buổi tiếp theo: dán nhãn bốn nhóm, gom đồ vào thùng theo nhóm.
- Những tuần sau: mỗi tuần xử lý một nhóm. Tặng trước, vì người nhận có thể đang cần; tái chế sau; phần đốt theo tục làm vào dịp gia đình chọn.
- Đồ kỷ niệm: chia cho con cháu vào một dịp gia đình sum họp, kèm vài lời kể về món đồ.
Khung này chậm có chủ ý. Những quyết định vội trong tuần đầu thường là những quyết định gia đình tiếc nhất về sau.
Khi trong nhà không cùng ý
Chuyện đồ dùng người đã khuất là nơi dễ nảy sinh khác biệt nhất: mẹ muốn đốt hết theo tục, con muốn giữ chiếc áo cha hay mặc, cháu muốn tặng sách cho thư viện. Không ai sai. Cách làm êm là để mỗi người nói món mình muốn giữ trước khi quyết phần còn lại. Món nào có người muốn giữ thì giữ; món nào không ai cần thì theo tục hoặc tặng.
Người lớn tuổi giữ tục thường lo nếu không làm đúng thì người đi không yên. Có thể nhẹ nhàng giải thích rằng đây là tập quán, mỗi nơi một cách, và việc giữ lại một chiếc áo làm kỷ niệm cũng là một cách thương nhớ. Ngược lại, người trẻ nên hiểu rằng với ông bà, làm đúng tục là cách họ yên lòng, và nhường họ phần đó.
Không có hạn chót nào cho việc này. Nếu chưa thống nhất, cất gọn đồ vào thùng, để sau. Thời gian thường làm mọi người mềm lòng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mặc lại quần áo của người đã mất?
Đây là chuyện tục lệ và cảm giác riêng. Nhiều nơi kiêng, nhiều người lại mặc chiếc áo của cha mẹ như một cách gần gũi. Về vệ sinh, giặt sạch là dùng được. Nếu ai trong nhà không thoải mái, có thể giữ làm kỷ niệm thay vì mặc.
Đồ của người mất vì bệnh có tặng được không?
Với đa số bệnh, đồ vải giặt sạch, đồ cứng lau sạch là dùng được. Nếu bệnh có thể lây, hỏi nhân viên y tế đã điều trị về cách làm sạch đồ trước khi tặng, và nói rõ với bên nhận. Đồ khó làm sạch như nệm, gối thì không nên tặng.
Đốt đồ người mất vào lúc nào?
Tuỳ tục từng nơi, có nơi đốt ngay khi đưa tang, có nơi đốt vào các dịp sau. Lịch nghi lễ thuộc chuyên mục khác; ở đây chỉ lưu ý chọn nơi được phép, lượng vừa phải và không đốt đồ sinh khói độc.
Điện thoại, tài khoản mạng xã hội của người mất xử lý thế nào?
Giữ máy, sạc pin, không xoá vội vì có thể chứa ảnh, danh bạ, thông tin cần cho thủ tục. Các mạng xã hội lớn thường có cách để người thân báo người dùng đã mất hoặc chuyển tài khoản sang chế độ tưởng nhớ; tìm trong phần trợ giúp của từng nền tảng.
Có cần tẩy uế đồ trước khi tặng không?
Theo tập quán, một số gia đình lau hoặc vẩy nước lá lên đồ trước khi cho đi. Về vệ sinh, giặt sạch, phơi nắng, lau khô là đủ. Không cần xông khói đồ trước khi tặng.