Quanh các mốc tuần đầu, 49 ngày và 100 ngày sau tang, phần việc nhà gồm ba nhịp: dọn trước một hai ngày cho chỗ ngồi, bếp và nhà vệ sinh sẵn sàng; giữ lối đi, khu thắp hương gọn và an toàn trong ngày họ hàng về; và dọn sau khi mọi người ra về, có nhà làm thêm phần tẩy uế nhẹ theo tập quán. Lễ nghi của từng mốc thuộc chuyên mục khác, ở đây chỉ nói chuyện nhà cửa.
Những tuần sau tang, gia đình vừa phải trở lại công việc, vừa phải lo các dịp tưởng niệm. Nhà thường chưa kịp ổn thì lại đến lượt đông người. Bài này giúp chia việc theo từng mốc sao cho nhẹ, không ai phải làm kiệt sức, và ngôi nhà luôn đủ gọn để đón người thân.
Ba mốc, ba nhịp việc nhà khác nhau
Tuần đầu sau tang thường là lúc nhà còn bề bộn nhất: đồ thuê mượn chưa trả hết, hoa khô chưa dọn, người nhà còn mệt. Họ hàng gần về thăm, ở lại vài bữa. Việc nhà lúc này nên tập trung vào những thứ thiết yếu: bếp nấu được, nhà vệ sinh sạch, chỗ ngủ cho người ở xa, rác được đổ hằng ngày.
Mốc 49 ngày thường đông hơn: họ hàng xa, bạn bè người đã khuất, hàng xóm. Nhà đã ổn hơn nên có thể dọn kỹ trước dịp này: lau toàn bộ, sắp lại phòng khách, chuẩn bị đủ bàn ghế, bát đĩa. Nhiều gia đình chọn đây là lúc dọn phòng và đồ riêng của người đã khuất, nếu đã sẵn lòng.
Mốc 100 ngày ở nhiều nơi là dịp khép lại giai đoạn tang gần, gia đình bắt đầu trở lại nhịp sống thường. Việc nhà quanh dịp này thường nhẹ nhàng hơn, nhưng nhiều nhà nhân dịp này làm một buổi tổng vệ sinh và tẩy uế theo tập quán, như một cách đánh dấu.
Việc nhà theo từng mốc
Bảng dưới gợi ý việc chính trước và sau mỗi mốc. Gia đình điều chỉnh theo quy mô và tục quê mình:
| Mốc | Trước dịp | Trong ngày | Sau dịp |
|---|---|---|---|
| Tuần đầu | Trả nốt đồ mượn, dọn hoa khô, rửa bếp | Giữ bếp, nhà vệ sinh sạch; đổ rác | Giặt chăn chiếu khách ngủ lại |
| 49 ngày | Lau toàn nhà, sắp phòng khách, mượn hoặc thuê bàn ghế nếu cần | Một người lo lối đi, chỗ để giày dép, khu thắp hương | Dọn rác, trả đồ, lau sàn; có nhà tẩy uế nhẹ |
| 100 ngày | Tổng vệ sinh, giặt rèm, sắp lại đồ đạc | Như 49 ngày, thường quy mô nhỏ hơn | Tẩy uế theo tập quán nếu gia đình muốn, đưa nhà về nếp thường |
Phần “trong ngày” hay bị coi nhẹ, nhưng đó là lúc dễ có sự cố nhất: nhiều người, nhiều hương nến, trẻ con chạy chơi, bếp nấu liên tục. Giao một người tỉnh táo chuyên để mắt đến những chỗ này, không kiêm việc tiếp khách.
An toàn trong ngày đông người
Những ngày họ hàng về đông, các nguy cơ nhỏ dễ cộng lại. Một số điều đáng để ý:
- Khu thắp hương, nến: đặt trên mặt phẳng vững, xa rèm, xa quạt thổi trực tiếp; có người để mắt, không để nến cháy khi mọi người đã đi ngủ.
- Lối đi: dọn giày dép thành hàng ở cửa, không để chắn cầu thang; dây điện quạt, nồi lẩu không vắt ngang lối đi.
- Bếp: nấu nhiều nồi lớn cùng lúc, kiểm bình gas trước, không để trẻ nhỏ vào bếp, có người trông bếp liên tục.
- Trẻ con: một người lớn phụ trách chung cho nhóm trẻ, nhất là quanh khu hương nến và cầu thang.
- Người già: chỗ ngồi có tựa, gần nhà vệ sinh, xa khu khói hương.
- Ổ cắm: không cắm quá nhiều thiết bị công suất lớn chung một ổ nối dài.
Những điều này nghe như chuyện của buổi tiệc bất kỳ, nhưng trong dịp có tang, người nhà thường mải lo nghi lễ và tiếp khách nên dễ quên. Một bảng phân công nhỏ dán ở bếp giúp mọi người biết ai lo việc gì.
Cuối ngày, trước khi đi nghỉ, một người đi một vòng kiểm: nến đã tắt hẳn chưa, bếp đã khoá van gas chưa, ổ nối dài đã rút chưa, cửa đã khoá chưa. Năm phút ấy đáng giá hơn mọi lời dặn trong ngày.
Chỗ ngủ cho họ hàng ở xa
Các dịp sau tang thường có người thân từ xa về ngủ lại một hai đêm. Chuẩn bị trước: chiếu, đệm, chăn gối sạch, phơi khô; quạt hoặc chăn ấm tuỳ mùa; một góc để hành lý. Nhà chật thì có thể nhờ hàng xóm, người quen gần nhà cho ngủ nhờ, hoặc đặt phòng nghỉ gần đó cho người lớn tuổi cần chỗ yên tĩnh.
Nhà vệ sinh là nơi quá tải nhất khi có khách ngủ lại. Để sẵn khăn sạch, xà phòng, giấy vệ sinh dự trữ, thùng rác có nắp; nhắc mọi người giữ khô sàn để người già không trượt ngã. Buổi sáng nên có người lau qua một lượt.
Khi khách về, giặt ngay chăn ga gối, phơi khô, cất gọn. Đệm, chiếu mượn của hàng xóm trả trong ngày. Một căn nhà thu dọn gọn sau mỗi lượt khách giúp gia đình không bị dồn việc tới dịp sau.
Dọn sau khi họ hàng ra về
Sau mỗi dịp, nên dọn ngay trong ngày những thứ có thể gây mùi hoặc côn trùng: thức ăn thừa, rác hữu cơ, bát đĩa bẩn. Phần còn lại như lau sàn, giặt khăn trải bàn, trả bàn ghế có thể để sáng hôm sau, khi mọi người đã nghỉ. Tàn hương, nến tàn để nguội hẳn mới gom; không đổ vào túi rác chung khi còn ấm.
Hoa dâng trong dịp có thể giữ vài ngày cho đến khi héo, thay nước mỗi ngày để không bốc mùi. Đồ cúng là hoa quả, bánh trái sau khi gia đình thụ lộc theo tục thì cất tủ lạnh hoặc chia cho người thân mang về, tránh để lâu ngoài nhiệt độ phòng.
Những việc dọn này nên chia cho nhiều người, mỗi người một phần nhỏ. Người thân gần nhất của người đã khuất, sau một ngày tiếp khách, thường kiệt sức hơn mọi người nghĩ.
Phần tẩy uế quanh các mốc: làm nhẹ và đúng lúc
Theo tập quán ở nhiều nơi, gia đình có tang làm tẩy uế nhà sau tang lễ, và có nhà làm thêm một lần quanh mốc 49 ngày hoặc 100 ngày, với ý khép lại giai đoạn tang gần. Không có quy định chung; người lớn trong họ thường là người quyết định có làm hay không, làm vào dịp nào.
Nếu làm, chọn sau khi họ hàng đã về, nhà đã dọn sạch. Cách nhẹ nhàng là lau khung cửa, bậu cửa và sàn phòng khách bằng nước lá đã nấu và để nguội, hoặc đốt một lượng bột tẩy uế nhỏ trên đĩa sứ, đặt trên nền gạch, mở cửa, có người trông đến khi tàn. Không làm cùng lúc với việc thắp hương nến đông, để tránh khói dồn và nguy cơ cháy.
Đây là việc để yên lòng, không mang ý nghĩa xua đuổi hay ngăn điều gì. Nhiều gia đình kể rằng buổi tẩy uế sau 100 ngày là lúc họ mở toang cửa sổ, kéo rèm lên, và thấy ngôi nhà sáng trở lại. Nếu cần bột tẩy uế loại gói nhỏ có hướng dẫn trên bao, có thể tham khảo ở vatphamphongthuy.com.
Giữ nhịp sinh hoạt giữa các mốc
Giữa các dịp, ngôi nhà vẫn cần được sống như bình thường. Nhiều gia đình vô tình để nhà trong trạng thái “chờ” suốt nhiều tuần: phòng khách vẫn kê bàn ghế dài, đồ thuê chưa trả, rèm kéo kín. Điều này khiến cả nhà khó trở lại nếp, nhất là trẻ nhỏ và người già.
Có thể giữ khu thờ gọn gàng theo tục, còn phần còn lại của ngôi nhà trở về như cũ: bàn ghế về chỗ, cửa sổ mở ban ngày, bữa cơm gia đình ăn ở chỗ quen thuộc. Lịch dọn dẹp hằng tuần như trước đây được nối lại. Những việc bình thường ấy giúp mọi người thấy cuộc sống vẫn tiếp tục.
Nếu trong nhà có người còn quá buồn để làm việc nhà, những người khác làm thay một thời gian, không trách. Nỗi buồn mỗi người một nhịp. Khi thấy ai đó kéo dài nhiều tháng không thiết ăn uống, mất ngủ, không muốn ra khỏi phòng, nên nhẹ nhàng khuyên họ trò chuyện với bác sĩ hoặc người làm tư vấn; đó là chăm sóc, không phải làm phiền.
Khi gia đình sống xa nhau
Nhiều gia đình ngày nay con cái ở nhiều tỉnh thành, chỉ về vào các dịp. Khi đó, người ở lại, thường là một người con hoặc người bạn đời của người đã khuất, gánh phần lớn việc nhà giữa các mốc. Người ở xa có thể đỡ bằng cách thuê dịch vụ vệ sinh dọn trước dịp, gửi đồ ăn nấu sẵn, hoặc về sớm một ngày để cùng dọn.
Lịch dọn dẹp có thể được thống nhất qua nhóm nhắn tin gia đình: ai lo phần nào trước 49 ngày, ai lo trả đồ sau dịp, ai lo phần tẩy uế nếu làm. Chia rõ ràng giúp tránh tình trạng người ở gần làm hết mà người ở xa không biết.
Với nhà ở quê mà con cháu đều ở thành phố, có thể nhờ một người họ hàng gần hoặc hàng xóm thân thiết trông nhà, mở cửa thông gió, quét dọn mỗi tuần, và gửi họ một khoản cảm ơn. Nhà có người lui tới thì không bị ẩm mốc, bụi bặm giữa các dịp.
Người sống một mình sau khi bạn đời mất đặc biệt cần được để ý. Ngôi nhà trở nên rộng hơn, yên ắng hơn; việc dọn dẹp có khi bị bỏ bê vì không còn ai cùng làm. Con cháu về thăm thường xuyên, cùng làm việc nhà, là cách giúp đỡ thiết thực.
Câu hỏi thường gặp
Có cần tổng vệ sinh trước mỗi mốc không?
Không cần. Trước tuần đầu chỉ cần những việc thiết yếu. Trước 49 ngày và 100 ngày, nhiều gia đình dọn kỹ hơn vì đông người, nhưng mức độ tuỳ sức gia đình. Một ngôi nhà gọn gàng, lối đi thông, bếp và nhà vệ sinh sạch là đủ.
Tẩy uế vào dịp nào là đúng?
Mỗi nơi một tục. Có nơi làm ngay sau tang, có nơi làm sau 49 ngày hoặc 100 ngày, có nơi không làm. Gia đình hỏi người lớn trong họ và làm theo tục quê mình. Việc chọn ngày cụ thể thuộc chuyên mục khác.
Có nên thuê dịch vụ vệ sinh trước dịp 49 ngày?
Nên, nếu nhà rộng, ít người, hoặc người ở nhà đã quá mệt. Dịch vụ lo phần lau dọn nặng; gia đình chỉ cần sắp xếp phần khu thờ và chỗ ngồi theo ý mình.
Đồ thuê mượn từ đám tang chưa trả hết thì sao?
Nên trả trong tuần đầu, vì người cho mượn có thể cần dùng. Nếu cần dùng lại cho dịp 49 ngày, hỏi người cho mượn có đồng ý cho giữ thêm không, và trả ngay sau dịp ấy.
Trẻ nhỏ có nên tham gia dọn dẹp các dịp này không?
Có thể giao việc nhẹ như xếp ghế, lau bàn, xếp giày dép. Trẻ thấy mình là một phần của gia đình trong những ngày buồn. Không giao việc gần khu hương nến hay bếp.