Có một số cách tẩy uế được truyền miệng nhưng nên bỏ vì gây hại thật cho người và nhà: đốt diêm sinh hay lưu huỳnh riêng trong phòng kín, rắc băng phiến và long não khắp nhà, rắc vôi sống trong phòng ở, treo dao kéo hay mảnh gương vỡ ở lối đi, đốt giấy, vàng mã, cành cây trong nhà, để chậu nước hở nhiều ngày, và pha trộn các chất tẩy rửa với nhau cho "mạnh". Mỗi thứ đều có cách thay thế an toàn hơn mà vẫn giữ được ý nghĩa của buổi tẩy uế.
Bài này không nhằm chê bai tập quán của ai. Nhiều cách làm cũ ra đời khi nhà cửa rộng, thoáng, ít đồ, và hiểu biết về hoá chất còn hạn chế. Nhà ở bây giờ kín hơn, có trẻ nhỏ, có thú cưng, có điều hoà, có đầu báo khói. Biết rõ vì sao một cách làm nguy hiểm giúp gia đình tự quyết định thay đổi, và giúp con cháu nói chuyện với người lớn tuổi một cách thuyết phục.
Danh sách nên bỏ, lý do và cách thay
Bảng dưới gom những cách làm hay gặp nhất. Cột cuối là gợi ý thay thế, vẫn giữ được ý nghĩa của buổi tẩy uế:
| Cách làm nên bỏ | Vì sao | Thay bằng |
|---|---|---|
| Đốt diêm sinh, lưu huỳnh cục trong phòng kín | Sinh khí lưu huỳnh đioxit gây kích ứng mạnh mắt, mũi, phổi | Bột tẩy uế có thành phần rõ, đốt lượng nhỏ nơi thông thoáng; hoặc cách không khói |
| Rắc băng phiến, long não khắp nhà | Hơi độc, nguy hiểm với trẻ nhỏ, trẻ thiếu men G6PD; trẻ có thể nuốt nhầm | Thông gió, dọn dẹp; chống côn trùng tủ quần áo bằng túi kín, giữ khô |
| Rắc vôi sống, vôi bột trong phòng ở | Kiềm mạnh, bụi vào mắt gây tổn thương nặng | Lau nước lá, rắc nhúm muối ở cửa rồi quét đi |
| Treo dao, kéo, lưỡi liềm, mảnh gương vỡ ở cửa | Rơi, cứa tay, va đầu, trẻ với lấy | Bỏ hẳn; nếu muốn có vật ở cửa thì dùng bó lá khô treo cao |
| Đốt giấy, vàng mã, cành cây, rơm trong nhà | Khói dày, tàn lửa bay, nguy cơ cháy và khí CO | Không đốt trong nhà; việc đốt vàng mã làm ngoài trời theo quy định nơi ở |
| Để chậu, bát nước hở nhiều ngày | Muỗi đẻ trứng, nước bốc mùi | Thay nước mỗi ngày hoặc bỏ sau buổi tẩy uế |
| Trộn javel với giấm, chất tẩy có axit hay amoniac | Có thể sinh khí độc | Dùng từng loại riêng theo nhãn, xả nước giữa hai lần |
| Tự pha thuốc diệt côn trùng rắc khắp nhà | Ngộ độc người, thú cưng | Sản phẩm đúng nhãn, hoặc gọi dịch vụ kiểm soát côn trùng |
Không phải nhà nào cũng có những thói quen này; nhiều nhà chỉ có một hai. Đọc qua danh sách, nhận ra thói quen của nhà mình, và đổi từng thứ một.
Khói và khí: diêm sinh, giấy, cành cây
Diêm sinh, tức lưu huỳnh, từng được dùng trong nhiều tập quán xông, tẩy uế, vì mùi hắc mạnh của nó tạo cảm giác "sạch". Khi lưu huỳnh cháy, khí sinh ra là lưu huỳnh đioxit, một chất gây kích ứng mạnh mắt và đường hô hấp. Người hen suyễn có thể lên cơn ngay cả khi tiếp xúc nồng độ thấp. Đốt lưu huỳnh riêng trong phòng kín, nhất là phòng ngủ, là cách làm nên bỏ hẳn. Một số loại bột tẩy uế thương mại có ghi thành phần chứa diêm sinh với lượng nhỏ trộn cùng thảo mộc; với loại này, đọc kỹ hướng dẫn, dùng lượng ít, nơi thông thoáng, và dừng ngay khi khói hắc cay mắt.
Đốt giấy, vàng mã, rơm, trấu, cành cây khô trong nhà hay trong sân sát nhà tạo khói dày, tàn lửa bay xa, dễ bén vào rèm, mái tôn có rác, đồ khô. Đốt trong không gian kín còn sinh khí CO, không màu không mùi, gây ngộ độc. Những việc đốt theo tập quán cúng lễ nên làm ngoài trời, trong lò hoặc thùng đốt có nắp, theo quy định của khu dân cư và toà nhà.
Một số nơi còn truyền nhau đốt ớt khô, đốt tóc, đốt lông gà để "xua". Khói ớt cay xé mắt và họng, khói tóc và lông có mùi khét nặng; cả hai đều không đem lại gì ngoài kích ứng. Đây là những cách làm nên dừng.
Hoá chất trong nhà: băng phiến, long não, chất tẩy pha trộn
Băng phiến. Viên băng phiến loại cũ làm từ naphthalene, thăng hoa thành hơi có mùi đặc trưng. Hơi và việc nuốt nhầm có thể gây hại, đặc biệt với trẻ sơ sinh và người thiếu men G6PD, một tình trạng di truyền không hiếm ở Việt Nam, vì có thể gây tan máu. Rắc băng phiến khắp nhà, nhét vào góc giường, trong phòng có trẻ nhỏ là việc nên bỏ.
Long não. Long não có mùi thơm mạnh, hay được đặt trong tủ, góc nhà. Nuốt phải long não, dù lượng nhỏ, có thể gây co giật ở trẻ em. Viên long não trông giống kẹo, rất dễ bị trẻ nhặt. Nếu nhà vẫn dùng, cất trong hộp kín, đặt cao, và không rải ra sàn.
Javel trộn với axit hay amoniac. Nước javel trộn với giấm, chất tẩy bồn cầu có axit, hay chất có amoniac có thể sinh khí độc gây tổn thương phổi. Cảm giác "pha cho mạnh" là ngộ nhận nguy hiểm. Mỗi lần chỉ dùng một loại chất tẩy, đúng nhãn, mở cửa thông gió.
Thuốc diệt côn trùng tự pha. Trộn thuốc trừ sâu nông nghiệp, thuốc diệt chuột rắc quanh nhà trong ngày tẩy uế để "sạch cả côn trùng" là cách làm gây ngộ độc cho người, trẻ nhỏ và thú cưng. Dùng sản phẩm dành cho hộ gia đình đúng nhãn hoặc gọi dịch vụ.
Khi nghi ngộ độc. Đưa người ra chỗ thoáng, giữ lại bao bì hoá chất, gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất. Không tự gây nôn khi không có hướng dẫn của nhân viên y tế.
Vật sắc nhọn, vật nặng treo ở cửa
Trong một số tập tục, người ta treo dao, kéo, lưỡi liềm, mảnh gương, cành gai nhọn ở cửa hay trên đầu giường để "trấn". Những vật này nguy hiểm theo cách rất trực tiếp: rơi xuống khi đóng cửa mạnh, khi gió lùa, khi đinh treo gỉ; cứa tay người đi qua; trẻ nhỏ với lấy để chơi. Mảnh gương vỡ thì cạnh sắc, có thể rơi và vỡ tiếp thành mảnh nhỏ hơn.
Cũng có nhà đặt dao, kéo dưới gối trẻ nhỏ theo quan niệm giúp trẻ ngủ yên. Đây là việc nên bỏ ngay vì nguy cơ trẻ lăn trúng, kéo ra chơi. Các khuyến cáo về ngủ an toàn cho trẻ đều yêu cầu giường trẻ trống, không vật cứng, vật sắc, vật nhỏ.
Nếu gia đình muốn có một vật ở cửa theo tập quán, những thứ nhẹ, mềm, treo cao như một bó lá khô, một chùm tỏi khô nhỏ, hay một cành cây nhỏ cài chắc ở khung cửa là đủ ý nghĩa mà gần như không có rủi ro. Vật đặt ở cửa không nên chắn lối đi và không nên khiến ai phải cúi, lách khi đi qua.
Nước đọng và đồ để lâu sau buổi tẩy uế
Chậu nước, bát nước đặt ở cửa hay góc nhà trong buổi tẩy uế là tập quán ở một số nơi. Nếu để nhiều ngày, nước đọng là nơi muỗi đẻ trứng; với muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết, chỉ khoảng một tuần là bọ gậy đã có thể thành muỗi trưởng thành. Nước để lâu còn bám rêu, bốc mùi. Đổ bỏ nước sau buổi tẩy uế, hoặc thay mỗi ngày nếu gia đình giữ lâu hơn theo tập quán.
Muối, gạo, lá, cành cây để lại lâu cũng gây phiền: muối chảy nước làm gỉ và ố sàn, gạo thu hút chuột kiến, lá cành mục rữa, bám bụi. Một nguyên tắc dễ nhớ là: những gì rắc, đặt trong buổi tẩy uế thì dọn trong ngày hoặc ngày hôm sau, trừ vật treo khô như tỏi, bó ngải, cành nhỏ được treo cao và thay định kỳ.
Tro bột tẩy uế, que mồi đã dùng, giấy gói bột cần được để nguội hẳn, cho vào hộp kim loại có nắp hoặc ngâm nước trước khi bỏ rác. Tro còn tàn ẩn đổ vào thùng rác có giấy là nguyên nhân của những vụ cháy thùng rác khó ngờ.
Nói chuyện với người lớn tuổi khi muốn đổi một thói quen
Nhiều thói quen trong danh sách trên là của ông bà, cha mẹ, gắn với kỷ niệm và niềm tin. Đổi chúng cần sự tế nhị:
- Bắt đầu bằng sự tôn trọng: hỏi về ý nghĩa của tập quán, nghe người lớn kể, trước khi đề nghị thay đổi.
- Nói về người cụ thể trong nhà: "cháu bé hay bò ra cửa", "mẹ bị hen" thuyết phục hơn mọi lý thuyết hoá học.
- Đề xuất cách thay giữ được ý nghĩa: rắc muối thay vôi, bó lá thay dao kéo, đốt bột có hướng dẫn thay diêm sinh.
- Đổi từng thứ một, không đòi bỏ hết cùng lúc.
- Để người lớn làm phần nghi thức theo cách đã đồng ý, con cháu lo phần dọn dẹp và an toàn.
- Không chế giễu niềm tin, không dùng lời "mê tín" để nói về người thân.
Phần lớn người lớn tuổi đồng ý khi thấy con cháu quan tâm thật đến sự an toàn của cả nhà, chứ không phải gạt bỏ những gì họ trân trọng.
Giữ ý nghĩa, đổi cách làm
Buổi tẩy uế có ý nghĩa là làm mới ngôi nhà, khép lại một giai đoạn và giúp người trong nhà yên lòng. Ý nghĩa đó không phụ thuộc vào việc dùng diêm sinh hay vôi sống, mà vào việc cả nhà cùng dọn, cùng lau, mở cửa đón gió, và làm phần tập quán bằng những cách an toàn.
Một buổi tẩy uế gọn cho nhà ở hiện nay có thể gồm: dọn đồ cũ, lau nhà bằng nước lá hoặc nước sạch, rắc một nhúm muối ở cửa rồi quét đi, treo một bó lá khô nhỏ ở cửa nếu muốn, và nếu gia đình có phần đốt thì dùng loại bột có thành phần, hướng dẫn rõ, lượng vừa phải, nơi thông thoáng, có người trông. Nếu cần bột tẩy uế đóng gói sẵn có hướng dẫn trên bao, có thể tham khảo ở vatphamphongthuy.com.
Với nhà có trẻ sơ sinh, người hen suyễn, người bệnh phổi, phụ nữ mang thai, cách không khói luôn là lựa chọn an toàn hơn. Không có tập quán nào đòi hỏi phải đánh đổi sức khoẻ của người trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Bột tẩy uế có diêm sinh có nguy hiểm như đốt diêm sinh riêng không?
Bột có diêm sinh trộn với thảo mộc theo lượng nhỏ thường ít hắc hơn đốt lưu huỳnh cục riêng, nhưng vẫn sinh khí kích ứng. Đọc thành phần, dùng ít, đốt nơi thông thoáng, tránh người hen suyễn và trẻ nhỏ, dừng nếu khói cay mắt.
Băng phiến loại mới có an toàn hơn không?
Nhiều sản phẩm chống côn trùng tủ quần áo hiện nay dùng chất khác thay naphthalene, nhưng vẫn là hoá chất. Đọc nhãn, dùng trong tủ kín, không rắc ra sàn, không để trẻ cầm, không dùng như vật tẩy uế khắp nhà.
Trẻ lỡ cầm viên long não cho vào miệng thì làm gì?
Lấy phần còn lại ra khỏi miệng trẻ, giữ bao bì, đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay hoặc gọi cấp cứu, kể cả khi trẻ chưa có biểu hiện. Không tự gây nôn. Sau đó cất toàn bộ long não ra khỏi tầm với của trẻ.
Đặt kéo dưới gối trẻ sơ sinh có tác dụng gì không?
Không có bằng chứng giúp trẻ ngủ yên, trong khi nguy cơ trẻ bị thương là có thật. Giường trẻ nên trống, không vật cứng, vật sắc. Trẻ quấy khóc kéo dài nên được khám để tìm nguyên nhân.
Đốt vàng mã trong sân nhà có được không?
Tuỳ quy định của địa phương và khu dân cư. Nếu đốt, dùng thùng đốt có nắp, xa nhà, xa vật dễ cháy, có người trông và nước sẵn, không đốt khi gió to. Chung cư thường cấm đốt ở ban công và hành lang.
Có nên bỏ hẳn tập quán tẩy uế cho an toàn?
Không cần bỏ nếu gia đình thấy có ý nghĩa. Chỉ cần thay những cách làm nguy hiểm bằng cách an toàn hơn. Tập quán được giữ trong một ngôi nhà an toàn thì cả nhà mới thật sự yên lòng.