Khi tẩy uế nhà theo tập quán, người Việt hay dùng một nhóm vật quen thuộc: muối hạt, gạo, lá bưởi và các loại lá thơm, vôi bột, tỏi, cành dâu hay cành đào, cây có gai như xương rồng, bó ngải treo cửa, và bột tẩy uế đốt trên đĩa. Mỗi thứ mang một ý nghĩa trong quan niệm dân gian, và mỗi thứ cũng có một mặt vật lý cần biết: muối hút ẩm và làm rỉ kim loại, gạo hút chuột kiến, vôi gây bỏng, cây gai làm trẻ bị thương.
Bài này không nhằm khẳng định vật nào có tác dụng xua đuổi điều gì, vì đó là niềm tin của từng gia đình. Mục đích là giúp người làm theo tập quán hiểu vì sao ông bà dùng những thứ đó, dùng ở đâu, bao nhiêu, và làm sao để buổi tẩy uế không để lại sàn ố, cửa gỉ, trẻ bị bỏng hay thú cưng bị ngộ độc.
Vì sao tập quán tẩy uế lại dùng những vật này
Phần lớn các vật trong buổi tẩy uế là thứ có sẵn trong bếp hay ngoài vườn của một gia đình nông nghiệp xưa: muối, gạo, lá cây, vôi, tỏi. Chúng rẻ, dễ kiếm, và đều gắn với chuyện làm sạch hoặc bảo vệ trong đời sống hằng ngày. Muối dùng để muối cá, muối dưa, giữ thức ăn khỏi hỏng. Vôi dùng để quét tường, rắc chuồng trại cho khô và sạch. Lá bưởi, lá thơm dùng để gội đầu, tắm. Từ công dụng thực tế đó, chúng được gán thêm ý nghĩa làm sạch theo nghĩa rộng.
Gạo và muối còn mang ý nghĩa của sự no đủ, là hai thứ quý nhất trong bếp. Trong nhiều nghi lễ dân gian, gạo muối được dâng lên hay rắc ra như một lời mời chia sẻ, một cách xin cho yên ổn. Cành đào, cành dâu, cây có gai, tỏi thì gắn với ý niệm "ngăn chặn", bắt nguồn từ những câu chuyện dân gian truyền miệng và các tập tục có giao thoa với văn hoá các nước láng giềng.
Hiểu như vậy để thấy các vật này là biểu tượng của mong muốn nhà sạch, nhà yên. Giá trị của chúng nằm ở chỗ giúp người làm thấy yên lòng, đánh dấu một khởi đầu mới. Không có cơ sở để coi chúng là phương tiện chữa bệnh, đem lại may mắn hay giải trừ điều gì; và không nên vì tin như vậy mà dùng chúng theo cách gây hại cho người và nhà.
Từng vật: ý nghĩa dân gian, cách dùng thường gặp và điều cần tránh
Bảng dưới gom các vật phổ biến nhất. Cách làm cụ thể khác nhau giữa các vùng và các gia đình; đây là những điểm chung hay gặp:
| Vật | Quan niệm dân gian | Cách dùng thường gặp | Cần tránh |
|---|---|---|---|
| Muối hạt | Làm sạch, ngăn điều không lành | Rắc ít ở cửa, góc nhà rồi quét đi | Để lâu trên sàn gỗ, gần bản lề, chân cửa sắt |
| Gạo, gạo muối | No đủ, chia sẻ | Rắc nhúm nhỏ ở cửa, đặt đĩa nhỏ | Rắc nhiều ở lối đi, để qua đêm thu hút chuột kiến |
| Lá bưởi, lá thơm | Làm thơm, làm sạch | Nấu nước lau nhà, tắm | Lá đun đặc để lại vệt trên đồ vải sáng màu |
| Vôi bột | Làm sạch, ngăn chặn | Rắc ngoài trời, quanh chuồng, quét tường | Rắc trong nhà có trẻ nhỏ, không đeo găng và kính |
| Tỏi | Ngăn điều không lành | Treo ở cửa, đặt góc phòng | Để nơi ẩm, để thú cưng ăn phải |
| Cành đào, cành dâu | Ngăn điều không lành | Cài ở cửa, đặt trong nhà | Cành có sâu, nhựa; đặt chắn lối đi |
| Xương rồng, cây gai | Che chắn | Đặt chậu ở cửa, cửa sổ | Đặt chỗ trẻ với tới; loại có nhựa trắng gây kích ứng |
| Bó ngải treo cửa | Xua điều không lành, thơm nhà | Treo bó khô ở cửa | Treo gần bếp lửa, để mốc bụi lâu |
Những vật trong bảng này dùng theo cách rắc, đặt, treo. Các cách tẩy uế bằng nước nấu như nước lá bưởi, nước gừng có chuyên mục riêng, còn bột tẩy uế đốt trên đĩa thì thuộc chuyên mục bột tẩy uế trên trang.
Khác nhau giữa các vùng và các gia đình
Không có một bộ vật tẩy uế chung cho cả nước. Ở nhiều gia đình miền Bắc, lá bưởi, lá thơm đun nước lau nhà và rắc ít muối ở cửa là phần quen thuộc nhất; có nơi còn nhắc tới việc rắc vôi bột trước sân dịp Tết, gắn với tích cây nêu trong truyện kể dân gian. Ở miền Trung, cách làm thường gắn với các dịp cúng trong năm và có thêm các loại lá địa phương. Ở miền Nam, nhiều nhà dùng nước lá, muối, gạo và bột tẩy uế khi dọn về nhà mới hay mở cửa hàng đầu năm.
Những khác biệt này đến từ cây cỏ sẵn có ở từng vùng, từ thói quen sinh hoạt và từ việc mỗi gia đình nhận truyền thống từ ông bà theo cách riêng. Ngay trong một làng, hai nhà cạnh nhau cũng có thể làm khác nhau. Vì vậy câu trả lời hợp lý cho câu hỏi "làm thế nào mới đúng" thường là hỏi người lớn trong nhà xem gia đình mình quen làm thế nào, rồi điều chỉnh cho an toàn với nhà ở hiện nay.
Nhà ở bây giờ cũng khác nhà xưa: sàn gỗ, cửa kim loại, căn hộ kín có đầu báo khói, trẻ nhỏ và thú cưng ở trong nhà. Một cách làm hợp lý ở sân đất nhà tranh ngày trước có thể không hợp với căn hộ tầng cao. Giữ ý nghĩa, thay đổi cách làm cho hợp là điều nhiều gia đình đang làm.
Ba nguyên tắc chung khi dùng vật dân gian trong nhà
Ít và có điểm dừng. Tập quán thường chỉ dùng một nhúm, một ít, mang tính tượng trưng. Rắc thật nhiều không làm buổi tẩy uế "mạnh" hơn mà chỉ làm việc dọn dẹp sau đó vất vả hơn và tăng rủi ro. Đặt ra từ đầu: rắc bao nhiêu, để bao lâu, khi nào dọn.
Không để lại vật hại người, hại nhà. Muối đọng làm gỉ kim loại, ố gạch; gạo thu hút chuột kiến; vôi gây bỏng; cây gai cứa tay; tỏi độc với chó mèo. Mỗi vật đều cần được dọn hoặc đặt ở chỗ an toàn sau khi xong phần nghi thức.
Tôn trọng không gian chung. Ở chung cư, nhà trong hẻm, lối đi chung là của nhiều nhà. Rắc muối gạo, vôi ra hành lang hay đầu ngõ làm bẩn, trơn trượt, có thể gây phiền hàng xóm. Phần nghi thức nên gói gọn trong phạm vi nhà mình.
Giải thích cho trẻ bằng lời nhẹ nhàng. Trẻ nhỏ tò mò với đĩa muối, chậu cây gai, bó lá treo cửa. Nói với trẻ đây là phong tục của ông bà để nhà sạch sẽ, không phải để đuổi ma quỷ, giúp trẻ không sợ hãi và không nghịch vào.
Chuẩn bị gọn cho một buổi tẩy uế có dùng muối, gạo và lá
Một buổi tẩy uế nhà ở mức vừa đủ thường chỉ cần một số ít đồ. Gom trước vào một khay để không phải chạy tìm giữa chừng:
- Một bát nhỏ muối hạt và một bát nhỏ gạo, trộn hoặc để riêng tuỳ tập quán gia đình.
- Một nồi nước lá đã nấu sẵn để nguội, cùng chậu và khăn sạch nếu gia đình có lau nhà bằng nước lá.
- Đĩa sứ hoặc khay kim loại, que mồi, bật lửa thân dài nếu có đốt bột; đặt trên nền gạch xa rèm.
- Chổi, hót rác, túi rác để dọn muối gạo sau khi xong.
- Găng tay cao su, khẩu trang; thêm kính bảo hộ nếu có dùng vôi bột.
- Một chậu nước sạch để sẵn gần chỗ làm, phòng khi cần dập tàn lửa hoặc rửa tay.
- Danh sách các phòng và thứ tự đi, để cả nhà cùng biết.
- Một chỗ cố định để đặt khay đồ trong lúc làm, xa tầm tay trẻ nhỏ và xa đĩa lửa, để không ai vô tình làm đổ bát muối hay giẫm vào vôi.
Chi tiết từng món chuẩn bị, cách chọn đĩa và dụng cụ mồi có trong bài riêng về đồ cần chuẩn bị trước buổi tẩy uế ở cùng chuyên mục này.
Những thứ không nên đưa vào buổi tẩy uế
Một số vật hay cách làm được truyền miệng nhưng nên bỏ vì không an toàn. Đốt riêng diêm sinh, lưu huỳnh cục trong phòng kín tạo ra khí lưu huỳnh đioxit gây kích ứng mạnh đường thở. Rắc băng phiến, long não khắp nhà để "xua" thì để lại hơi độc, đặc biệt nguy hiểm với trẻ sơ sinh. Rắc vôi sống ở nơi ẩm có trẻ con chạy nhảy dễ gây bỏng. Treo dao kéo, mảnh gương vỡ, gai nhọn ngang lối đi thì gây thương tích.
Cũng nên tránh những cách làm dựa trên sự sợ hãi, như dặn trẻ không được đi qua chỗ rắc muối kẻo "bị bắt", hay giữ bát muối gạo nhiều tháng không dám dọn. Tập quán là để yên lòng; khi nó bắt đầu gây lo lắng hay bất tiện kéo dài thì đã đi quá mục đích ban đầu.
Nếu muốn có phần đốt trong buổi tẩy uế mà không tự pha trộn, gia đình có thể chọn loại bột tẩy uế có thành phần và hướng dẫn rõ ràng, dùng lượng vừa phải. Nếu cần bột tẩy uế đóng gói sẵn có hướng dẫn trên bao, có thể tham khảo ở vatphamphongthuy.com.
Sau buổi tẩy uế: dọn vật dụng thế nào cho gọn
Muối, gạo rắc ra nên được quét gom trong ngày hoặc sáng hôm sau, tuỳ tập quán gia đình. Nhiều nhà gói lại bỏ rác hoặc đổ ra gốc cây ngoài vườn; muối thì không nên đổ nhiều vào gốc cây hay bồn cỏ vì làm mặn đất, cây vàng lá. Gạo không nên giữ lại để nấu ăn sau khi đã rắc xuống sàn.
Bó lá, cành cây treo hay cài ở cửa, khi đã héo khô thì tháo xuống, không để mục rữa hoặc bám bụi nhiều tháng. Tỏi treo cửa thay khi bắt đầu mềm, mọc mầm hay mốc. Chậu cây gai giữ lại thì đặt ở chỗ cao, xa lối đi.
Sau khi dọn xong, lau lại sàn chỗ đã rắc muối bằng nước sạch rồi lau khô, nhất là sàn gỗ, sàn đá và quanh chân cửa sắt. Kiểm bản lề, ray cửa xem có hạt muối dính lại không. Đây là bước nhỏ nhưng giúp tránh vết ố và gỉ sét xuất hiện vài tuần sau.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc dùng đủ muối, gạo, lá, vôi khi tẩy uế không?
Không. Mỗi vùng, mỗi gia đình có cách riêng, có nhà chỉ lau nước lá, có nhà chỉ rắc ít muối ở cửa. Chọn những thứ gia đình thấy có ý nghĩa và làm được an toàn là đủ, không cần đủ bộ.
Muối gạo đã rắc có dùng lại để nấu ăn được không?
Không nên. Muối gạo đã rắc xuống sàn, cửa đã dính bụi bẩn, có thể lẫn cát và vi khuẩn. Theo nhiều tập quán, đồ đã dùng trong nghi thức cũng không đem dùng lại. Gom bỏ là hợp lý.
Nhà có chó mèo thì cần tránh vật nào?
Tỏi, hành độc với chó mèo; muối ăn với lượng lớn cũng có hại; vôi gây bỏng chân, mắt; một số cây có nhựa gây kích ứng. Đặt các vật này ở chỗ thú cưng không với tới và dọn sớm sau khi xong.
Làm tẩy uế ở chung cư thì dùng vật gì cho gọn?
Chung cư nên chọn cách gọn: lau nhà bằng nước lá, rắc một nhúm muối phía trong cửa rồi quét đi trong ngày. Không rắc ra hành lang chung, và nếu đốt bột thì đọc quy định toà nhà, báo ban quản lý vì đầu báo khói có thể kích hoạt.
Các vật này có thật sự xua được điều không lành?
Đó là niềm tin trong quan niệm dân gian, không có bằng chứng khoa học. Giá trị thật nằm ở việc giúp người trong nhà yên lòng và ở những việc dọn dẹp, thông gió đi kèm. Mỗi gia đình tự quyết định mức độ tin và làm.
Có nên mua các bộ vật phẩm tẩy uế bán sẵn với lời hứa hiệu nghiệm?
Nên thận trọng với mọi lời hứa đem lại may mắn, giải xui hay chữa bệnh. Nếu mua, chọn sản phẩm có ghi rõ thành phần, nguồn gốc, hướng dẫn dùng an toàn, và mua vì muốn giữ tập quán chứ không vì lời hứa.