Người buôn bán Việt có một nhóm tập quán quanh chuyện quét dọn hằng ngày: quét rác dồn vào trong rồi hốt chứ không quét tống ra cửa, không đổ rác hay quét nhà ngay lúc vừa mở hàng hoặc khi khách đang đứng trong tiệm, buổi sáng vẩy nước trước cửa cho sạch bụi. Gốc của những tục này là quan niệm "rác là của, quét ra là quét của đi"; nhưng nhìn kỹ, phần lớn trong số đó trùng với phép lịch sự với khách và với vệ sinh khu phố.
Bài này không bàn chuyện kiêng quét nhà ngày Tết, vốn là một tục riêng của đầu năm. Ở đây chỉ nói những nếp quét dọn hằng ngày của tiệm tạp hoá, sạp chợ, cửa hàng mặt phố: tục nói gì, vì sao còn tồn tại, cái nào nên giữ vì có lý, cái nào nên linh hoạt khi nó cản việc giữ vệ sinh.
Gốc của quan niệm "rác là của"
Trong quan niệm dân gian của người làm ăn, cửa hàng là nơi tiền bạc và hàng hoá đi vào. Rác, bụi trong nhà được coi là thứ "tích lại" từ chuyện buôn bán trong ngày. Quét tống rác ra phía cửa, hướng ra đường, bị coi như đẩy cái mình đã tích được ra ngoài. Vì vậy nhiều người buôn bán quét từ cửa vào trong, gom rác vào một góc rồi hốt lên, mang ra thùng sau.
Quan niệm này không có cách nào kiểm chứng, và không ai nên tin rằng quét sai hướng sẽ làm cửa hàng thất thu. Nhưng nó có một hệ quả thực tế dễ thấy: rác được gom và hốt gọn thay vì bị quét thẳng ra vỉa hè, cống thoát nước hay sang cửa nhà bên. Ở những dãy phố buôn bán chật, đó là cách giữ hoà khí với hàng xóm.
Nhiều tục buôn bán xưa vận hành theo cách như vậy: lý do được nói ra là chuyện may rủi, còn lý do thật mà người ta giữ được lâu là vì nó hợp với đời sống chung. Hiểu được hai lớp ấy giúp người bán hàng trẻ giữ những gì có ích mà không phải lo lắng vì những lời kiêng.
Các tục quét dọn hằng ngày và cách nhìn thực tế
Bảng dưới gom những tục người buôn bán hay nhắc nhau, kèm cách hiểu ở góc vệ sinh và phép lịch sự:
| Tục hay gặp | Quan niệm dân gian | Góc thực tế |
|---|---|---|
| Quét dồn rác vào trong rồi hốt | Không quét "của" ra khỏi nhà | Rác không bay ra đường, không lấp cống |
| Không quét khi khách đang đứng trong tiệm | Quét lúc có khách là "đuổi khách" | Bụi bay vào khách, chổi chạm chân khách là bất lịch sự |
| Không đổ rác lúc vừa mở hàng | Mở hàng phải đón vào, không đưa ra | Nên dọn rác từ tối hôm trước để sáng mở cửa đã sạch |
| Vẩy nước trước cửa buổi sáng | Rửa cái cũ, đón ngày mới | Giữ bụi không bay vào hàng, làm mát nền |
| Không quét nhà buổi tối | Tối quét là quét lộc | Linh hoạt: quán bán tối cần dọn sau giờ đóng cửa |
| Không cho mượn chổi, không để chổi dựng ngược ở cửa | Chổi gắn với "quét của" | Chổi cất gọn, không chắn lối đi và không làm mất thẩm mỹ |
Có những tục khác nhau giữa các vùng, thậm chí giữa các chợ. Người mới vào nghề nên hỏi người bán lâu năm ở chính khu mình, vì phép lịch sự với hàng xóm cùng dãy quan trọng hơn mọi bảng chung.
Phần nên giữ: không quét khi có khách, dọn rác từ tối hôm trước
Tục không quét nhà khi khách đang đứng trong tiệm là tục đáng giữ nhất, và lý do không cần đến may rủi. Quét lúc có khách làm bụi bay lên hàng hoá khách đang xem, chổi lướt qua chân khách, và tạo cảm giác người bán đang muốn đóng cửa. Nếu buộc phải dọn một chỗ đổ vỡ khi có khách, hãy xin lỗi, dọn nhanh khu đó, dùng khăn hoặc hốt rác thay vì quét rộng.
Tục không đổ rác lúc vừa mở hàng cũng có một cách hiểu hợp lý: cửa hàng nên được dọn xong từ tối hôm trước. Rác của một ngày buôn bán mà để qua đêm thì sinh mùi, kéo chuột gián; sáng hôm sau vừa mở cửa đã phải xách túi rác ra trước mặt khách đầu tiên. Dọn rác sau giờ đóng cửa, đúng giờ xe thu gom của khu phố, vừa sạch vừa giữ được tục.
Nhiều người buôn bán lâu năm có câu: "sáng mở cửa là phải sạch rồi". Tục kiêng chỉ là cách nhắc nhau cho dễ nhớ.
Phần nên linh hoạt: khi tục cản việc giữ vệ sinh
Có những trường hợp giữ tục cứng nhắc lại làm hại cửa hàng. Quán ăn, quán cà phê bán đến khuya không thể kiêng quét buổi tối; nếu không dọn sau giờ đóng cửa, đồ ăn thừa rơi vãi sẽ kéo chuột gián chỉ sau vài đêm. Cửa hàng có trẻ con ra vào, sàn dính nước đá, nước ngọt đổ ra thì phải lau ngay, kể cả khi có khách, vì sàn trơn là nguy cơ té ngã.
Rác thực phẩm, rác có mùi không nên giữ lại trong cửa hàng chỉ vì "chưa đến giờ đổ". Có thể dùng thùng rác có nắp đạy kín, đặt ở phía sau, và đổ theo giờ thu gom. Rác tái chế như thùng các-tông, chai nhựa gom riêng, bán hoặc cho người thu gom; không chất ở trước cửa.
Một chủ quán trẻ kể rằng mẹ mình kiêng quét tối, còn mình thì bán đến mười một giờ đêm. Cách hai mẹ con thống nhất là: tối chỉ lau và gom rác vào thùng có nắp, sáng sớm trước giờ mở cửa mới quét kỹ và mang rác đi. Đó là ví dụ về cách giữ tinh thần của tục mà không hy sinh vệ sinh.
Một nếp quét dọn hằng ngày gọn cho cửa hàng nhỏ
Nếp gợi ý cho tiệm tạp hoá, cửa hàng mặt phố một gian, kết hợp tục với vệ sinh:
- Tối, sau giờ đóng cửa: gom rác trong ngày vào bao, buộc kín, mang ra điểm tập kết đúng giờ thu gom của khu phố.
- Tối: lau mặt quầy, kiểm tra không còn đồ ăn hở, đóng nắp thùng rác.
- Sáng, trước giờ mở cửa: quét từ cửa vào trong, gom vào hốt rác, lau sàn nếu cần.
- Sáng: vẩy nước hoặc lau phần vỉa hè trước cửa mình quản lý, quét lá cây, bụi đường.
- Trong ngày: chỉ dọn cục bộ khi có đổ vỡ; quét rộng để vào lúc vắng khách.
- Cuối tuần: lau kệ, lau kính, dọn góc khuất một lượt.
Theo nếp này, gần như mọi tục quét dọn quen thuộc đều được giữ mà cửa hàng không bao giờ phải để rác qua đêm. Sạp trong chợ thì điều chỉnh theo giờ ban quản lý chợ thu gom rác; sạp bán buổi sáng có thể dọn ngay khi tan chợ trưa, phần quét kỹ để sáng hôm sau.
Chổi, hốt rác, giẻ lau nên có chỗ cất cố định phía sau, không dựng ở cửa. Ngoài chuyện tục kiêng để chổi trước cửa, dụng cụ dọn dẹp đặt ngay lối vào khiến cửa hàng trông bừa bộn và dễ làm khách vướng chân.
Vẩy nước trước cửa: tục đẹp nhưng cần làm khéo
Buổi sáng ở nhiều khu chợ, người bán hàng múc một chậu nước vẩy lên mặt vỉa hè trước cửa. Theo quan niệm dân gian, đó là "rửa" chỗ làm ăn để đón ngày mới. Về thực tế, nước giữ bụi đường không bay lên hàng hoá và làm mát nền gạch vào mùa nóng. Ở một số vùng, người ta pha thêm chút muối hoặc nước lá.
Làm khéo là vẩy vừa đủ ẩm, không để nước đọng thành vũng làm trơn cho người đi bộ, không vẩy lên xe máy đỗ trước cửa hàng bên. Nếu có pha muối thì vẩy ít, vì muối để lâu làm gạch vỉa hè bạc màu và gỉ chân kệ sắt. Mùa mưa, nền đã ẩm thì không cần vẩy thêm; chỉ quét lá và rác do mưa cuốn tới.
Một số khu đô thị có quy định về giữ vệ sinh vỉa hè và không xả nước bẩn ra đường. Nước vẩy nên là nước sạch, không phải nước lau nhà hay nước rửa chén.
Rác của dãy phố, của chợ: phần trách nhiệm chung
Tục "không quét rác ra đường" của người buôn bán, nếu nhìn rộng, chính là một nếp ứng xử với không gian chung. Ở các dãy phố buôn bán đông đúc, vỉa hè trước mỗi cửa hàng gần như là phần mặt tiền của chính cửa hàng đó. Rác ở đó, dù không do mình xả, vẫn là thứ khách nhìn thấy đầu tiên.
Nhiều khu chợ và phố buôn bán có thoả thuận ngầm: mỗi nhà quét phần vỉa hè trước cửa mình, gom rác vào điểm tập kết đúng giờ, không đổ nước bẩn ra rãnh nhà bên. Người mới đến nên hỏi để làm theo. Rác thực phẩm như vỏ trái cây, lá rau, xương cá nên buộc kín túi, vì để hở là mèo chó bới tung ra cả dãy.
Ở nhiều địa phương có quy định về giờ đổ rác, phân loại rác và giữ vệ sinh nơi công cộng; người kinh doanh nên theo dõi thông báo của phường, xã nơi mình buôn bán. Giữ đúng những quy định ấy là cách "giữ của" thiết thực nhất: không bị nhắc nhở, không mất lòng hàng xóm, khách đến thấy sạch sẽ.
Nói chuyện với người lớn trong nhà về những lời kiêng
Ở nhiều gia đình buôn bán, người lớn tuổi giữ các tục quét dọn rất chặt và nhắc con cháu mỗi khi thấy làm "sai". Người trẻ thường thấy phiền, nhưng tranh cãi đúng sai về may rủi hiếm khi có kết quả. Cách dễ hơn là tìm điểm chung: phần lớn tục quét dọn đều hướng đến việc cửa hàng sạch, lịch sự với khách, gọn với hàng xóm; cả hai thế hệ đều muốn điều đó.
Khi có tục cản việc vệ sinh, hãy đưa ra cách làm thay thế giữ được ý của tục, như ví dụ lau thay quét buổi tối, hoặc gom rác vào thùng có nắp thay vì đổ ngay. Người lớn thường chấp nhận khi thấy mình được tôn trọng chứ không bị bác bỏ.
Ngược lại, những lời kiêng mang tính doạ nạt, ví dụ "quét sai là cả năm lỗ vốn", nên được nói lại một cách nhẹ nhàng: buôn bán lời lỗ do hàng, giá, khách và cách làm; quét dọn là để cửa hàng sạch. Giữ tục để yên lòng là chuyện tốt, sống trong lo sợ vì tục thì không.
Câu hỏi thường gặp
Quét rác ra cửa thì có sao không?
Theo quan niệm dân gian của người buôn bán, quét ra cửa là quét của đi, nên nhiều người kiêng. Không có cơ sở nào cho thấy việc này ảnh hưởng đến buôn bán. Về vệ sinh, quét dồn vào trong rồi hốt giúp rác không bay ra đường hay sang nhà bên, nên là thói quen tốt.
Cửa hàng bán đến khuya có nên kiêng quét buổi tối?
Không nên để rác qua đêm vì sẽ sinh mùi và kéo chuột gián. Nếu gia đình giữ tục, có thể tối chỉ lau và gom rác vào thùng có nắp kín, sáng sớm quét kỹ và mang rác đi trước giờ mở cửa.
Khách làm đổ đồ trong cửa hàng thì có nên quét ngay không?
Nên dọn ngay khu vực đó, nhất là khi có mảnh vỡ hoặc nước làm trơn sàn. Dùng khăn, hốt rác, dọn gọn trong phạm vi nhỏ, không quét rộng làm bụi bay vào khách khác. An toàn của khách quan trọng hơn mọi lời kiêng.
Vẩy nước muối trước cửa hàng có hại gì không?
Lượng ít thì không gây hại cho người, nhưng muối để lâu có thể làm gạch vỉa hè bạc màu, gỉ chân kệ và cửa sắt. Nếu theo tục, pha loãng và vẩy ít, hoặc chỉ dùng nước sạch.
Có nên đổ rác vào buổi sáng khi vừa mở cửa?
Theo tập quán, nhiều người kiêng đổ rác lúc mở hàng. Cách hợp lý nhất là dọn rác từ tối hôm trước theo giờ thu gom của khu phố, để sáng mở cửa đã sạch. Nếu lỡ có rác buổi sáng, gom vào thùng có nắp phía sau và đổ vào giờ thu gom.
Những tục quét dọn này có giống nhau ở mọi vùng không?
Không hoàn toàn. Mỗi vùng, mỗi chợ có những nếp riêng, có nơi kiêng nhiều, có nơi gần như không. Người mới vào nghề nên hỏi những người bán lâu năm ở cùng khu, vì hoà khí với hàng xóm cùng dãy quan trọng hơn một chuẩn chung.