Khi sang lại mặt bằng hay nhận cửa hàng từ người khác, nên làm theo thứ tự: lập danh sách đồ chủ cũ để lại và thống nhất cái nào giữ, cái nào bỏ; dọn sạch toàn bộ, nhất là kho và góc khuất; kiểm điện, nước, cống; rồi mới tẩy uế theo tập quán trước khi bày hàng của mình. Tục tẩy uế khi đổi chủ có từ lâu trong giới buôn bán, mang ý "khép lại chuyện làm ăn của người trước" cho người sau yên lòng.
Phần tập quán thì nhẹ; phần dọn và kiểm mới là việc nặng, vì mặt bằng sang lại thường có những thứ người trước để lại mà không ai nói: hàng tồn mốc trong kho, ống cống tắc, dây điện câu tạm, tổ chuột trên trần. Bài này đi theo đúng trình tự đó.
Tục tẩy uế khi đổi chủ: hiểu cho đúng
Dân gian quan niệm mỗi chỗ làm ăn mang dấu vết của người chủ trước: thói quen, mùi hàng, cả những chuyện buôn bán thuận hay không thuận. Người nhận lại mặt bằng, nhất là khi biết chủ cũ làm ăn không suôn sẻ, thường muốn "làm mới" trước khi vào. Đó là tâm lý dễ hiểu, và tập quán tẩy uế đáp ứng đúng nhu cầu ấy.
Cần tách bạch hai việc. Chuyện chủ cũ kinh doanh không hiệu quả thường có lý do cụ thể: giá thuê, vị trí, mặt hàng, cách vận hành. Đốt bột không thay đổi những yếu tố đó; người mới cần tự tính lại bài toán kinh doanh của mình. Còn chuyện muốn bắt đầu ở một chỗ sạch sẽ, không còn mùi hàng cũ, không còn đồ của người khác, thì hoàn toàn chính đáng.
Khi hiểu như vậy, buổi tẩy uế trở thành điểm kết của một quá trình nhận bàn giao cẩn thận, không phải nghi thức để "xoá vận xui" mà ai cũng ngại nói ra.
Cách làm cũng khác nhau theo vùng. Ở nhiều nơi phía Bắc, người ta chú trọng lau dọn và đốt bột hay hương thơm ở cửa; ở phía Nam, nhiều chủ tiệm chuộng vẩy nước lá bưởi, nước muối ở ngạch cửa rồi rắc một ít muối gạo ra đường. Không có cách nào là "đúng chuẩn" duy nhất; nên hỏi người lớn trong gia đình muốn làm theo nếp nào, rồi chọn phần phù hợp với mặt bằng và an toàn. Điều đáng tránh là nghe theo người lạ tự giới thiệu "chuyên tẩy uế mặt bằng" rồi đưa ra những gói lễ đắt tiền kèm lời doạ nếu không làm sẽ thất bại.
Lập danh sách đồ để lại trước khi dọn
Tranh chấp sau sang nhượng hay bắt đầu từ chuyện đồ đạc. Trước khi vứt bất cứ thứ gì:
- Đi cùng chủ cũ (hoặc chủ nhà) một vòng, ghi từng món để lại: kệ, tủ, quầy, điều hoà, bình nóng lạnh, biển hiệu, đèn, máy móc.
- Ghi rõ tình trạng từng món (chạy được hay không, nứt vỡ) và thống nhất món nào thuộc tiền sang nhượng, món nào chủ cũ sẽ mang đi, món nào bỏ.
- Chụp ảnh tổng thể và từng góc lúc nhận, kể cả chỗ trần ố, tường thấm, để sau này khỏi tranh cãi ai làm hỏng.
- Hỏi chủ cũ về những thứ không nhìn thấy: lần cuối thông cống, thau bể nước, vệ sinh điều hoà; có từng bị dột, ngập, chuột không.
- Đồ cá nhân của chủ cũ còn sót (giấy tờ, ảnh, đồ thờ cúng) thì báo lại để họ nhận, không tự ý bỏ hay đốt.
Dọn kho, trần và những góc người trước bỏ quên
Phần khó nhất của mặt bằng sang lại thường nằm phía sau: kho, gác lửng, gầm cầu thang, nhà vệ sinh, trần thạch cao. Hàng tồn trong kho có thể đã ẩm mốc, bao bì bị chuột cắn, có khi là hoá chất, sơn, dầu nhớt của nghề cũ. Những thứ này cần phân loại cẩn thận: hoá chất, dầu nhớt, bóng đèn huỳnh quang hỏng, pin không đổ chung với rác thường mà hỏi đơn vị thu gom ở địa phương.
Trần và gác lửng nên kiểm bằng đèn pin: phân chuột, tổ gián, mạng nhện, vết dột. Nếu thấy dấu hiệu chuột hoặc mối nhiều, nên gọi dịch vụ kiểm soát côn trùng xử lý trước, rồi mới vệ sinh bề mặt. Tự rải thuốc không rõ loại trong cửa hàng sắp bán thực phẩm là việc không nên làm.
Nhà vệ sinh và cống thoát nước là nơi giữ mùi lâu nhất. Thông cống, cọ bồn cầu, lavabo, thay gioăng nếu đã mục; kiểm phễu thu sàn có nắp chặn mùi hay không. Rất nhiều cửa hàng "có mùi khó chịu từ ngày nhận" mà nguồn gốc chỉ là phễu thu sàn khô nước, hơi cống bốc ngược lên.
Xử lý mùi hàng cũ theo từng nghề trước đây
Mùi của nghề cũ là thứ khách đầu tiên của bạn sẽ nhận ra. Một số trường hợp thường gặp:
| Nghề của chủ cũ | Mùi hay gặp | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Quán ăn, quán nhậu | Dầu mỡ bám tường, hút mùi, cống | Tẩy dầu mỡ bếp và tường, vệ sinh hút mùi, thông cống, thay lưới lọc |
| Tiệm sửa xe | Dầu nhớt thấm sàn, mùi xăng | Dùng chất thấm dầu và tẩy dầu chuyên dụng, mở thoáng lâu; không đốt lửa khi còn mùi xăng |
| Tiệm tóc, nail | Hoá chất uốn nhuộm, acetone | Thông gió nhiều ngày, lau bề mặt, kiểm tra cống bồn gội |
| Cửa hàng thú cưng | Mùi nước tiểu thấm ron gạch | Tẩy bằng chất khử mùi gốc enzyme, cọ ron, có khi phải thay ron |
| Kho hàng khô lâu năm | Mùi ẩm mốc, bụi | Dọn sạch, phơi khô, xử lý chỗ thấm, hút ẩm |
Nguyên tắc chung: tìm nguồn mùi và loại bỏ, không dùng khói hay hương liệu để che. Khi mùi đã hết, buổi tẩy uế mới có ý nghĩa là làm mới, chứ không phải ngụy trang.
Kiểm điện, nước, cửa và khoá
Mặt bằng sang lại thường có hệ thống điện được câu thêm qua nhiều đời chủ: ổ cắm nối dài cố định, dây đi nổi không có ống, aptomat quá tải. Trước khi đưa thiết bị của mình vào, nên mời thợ điện có chuyên môn kiểm tra toàn bộ, nhất là nếu nghề mới dùng nhiều điện (tủ mát, máy pha cà phê, lò nướng). Việc này quan trọng hơn mọi nghi thức.
Thay ổ khoá cửa cuốn, cửa sau và khoá tủ. Chủ cũ và nhân viên cũ có thể còn giữ chìa; đổi khoá là việc rẻ và cần thiết. Nhiều người còn coi việc thay khoá là một phần của "làm mới" mặt bằng, vừa an toàn vừa yên lòng.
Kiểm đồng hồ điện nước, ghi chỉ số ngày nhận và chốt với chủ nhà hoặc chủ cũ. Kiểm bình chữa cháy để lại (còn hạn hay không), lối thoát hiểm phía sau có bị chặn bởi đồ cũ không.
Lịch gợi ý từ ngày nhận mặt bằng đến ngày mở cửa
Ví dụ giả định cho một mặt bằng nhà phố một trệt một lầu, sang lại từ quán ăn sang cửa hàng tạp hoá:
| Thời điểm | Việc cần xong | Người làm |
|---|---|---|
| Ngày ký nhận | Biên bản đồ để lại, chụp ảnh hiện trạng, chốt đồng hồ điện nước | Chủ mới, chủ cũ, chủ nhà |
| Ngày thứ hai đến thứ tư | Dọn kho, gác lửng, trần; bỏ đồ không giữ; xử lý dầu mỡ bếp cũ | Chủ mới, thuê thêm người dọn |
| Ngày thứ năm | Thợ điện kiểm tra; thông cống; diệt chuột gián nếu có | Thợ chuyên môn |
| Ngày thứ sáu | Đổi khoá, sơn dặm, sửa chỗ thấm | Thợ, chủ mới |
| Khi đã hết mùi | Tẩy uế theo tập quán; lau khô; lắp kệ | Chủ mới, một người trông khói |
| Một hai ngày sau | Nhập hàng, bày hàng, mở cửa | Chủ mới, nhân viên |
Lịch thực tế dài hay ngắn tuỳ tình trạng mặt bằng; mặt bằng từng là quán ăn lâu năm thường cần thêm thời gian cho phần dầu mỡ và cống. Điều đáng giữ là thứ tự: dọn, sửa, kiểm, rồi mới tẩy uế.
Chào hàng xóm và báo trước khi đốt bột
Một việc nhỏ mà nhiều người mới nhận mặt bằng quên là chào hỏi hàng xóm hai bên và bên kia đường. Hàng xóm biết rõ mặt bằng này hơn bạn: mùa mưa nước có tràn vào không, trước đây có hay mất trộm không, giờ nào xe rác đi qua, chỗ nào được phép để xe khách. Những thông tin đó có ích cho việc kinh doanh hơn mọi lời đồn về "mặt bằng hên xui".
Trước buổi tẩy uế, nên báo hàng xóm sát vách, nhất là khi nhà phố liền kề có khe hở trên trần hay chung tường mỏng, vì khói có thể lọt sang. Người hàng xóm có trẻ nhỏ, người già hay người bị hen sẽ cảm ơn bạn vì lời báo trước, và có thể đóng cửa sổ phía bên kia trong lúc bạn đốt. Chọn giờ ít người qua lại, không đốt sát lối vào nhà người khác.
Ở những khu phố buôn bán lâu năm, tục tẩy uế khi đổi chủ là chuyện quen thuộc, nên hàng xóm thường không thấy lạ. Ngược lại, khói bay sang mà không được báo là chuyện dễ làm mất lòng ngay từ tuần đầu, điều không người buôn bán nào muốn.
Tẩy uế khi đã dọn xong
Khi mặt bằng đã trống, sạch, khô và hết mùi, phần tẩy uế làm như với một cửa hàng mới: đặt đĩa sứ ở giữa, lót gạch nếu sàn gỗ, đổ bột theo lượng trên bao, mồi lửa, mở cửa trước và cửa sau, có người trông đến khi tro nguội. Mặt bằng nhiều tầng thì làm từng tầng. Nhiều người kết hợp lau khung cửa, bậc thềm bằng nước lá bưởi trước khi đốt bột.
Nếu cần bột tẩy uế đóng gói sẵn có hướng dẫn trên bao, có thể tham khảo ở vatphamphongthuy.com. Với mặt bằng trong chợ, trong toà nhà có báo khói, hoặc khi chủ nhà không đồng ý đốt lửa, thay bằng nước lá là đủ tinh thần tập quán.
Bàn thờ của chủ cũ (nếu có) là chuyện tế nhị: nên hỏi chủ cũ muốn mang đi hay nhờ xử lý thế nào, và việc lập bàn thờ mới thuộc chuyên mục khác. Ở đây chỉ nhắc là đừng tự ý đốt hay vứt đồ thờ của người khác, vừa không phải phép vừa dễ mất lòng.
Câu hỏi thường gặp
Mặt bằng của chủ cũ làm ăn thua lỗ thì có cần tẩy uế kỹ hơn không?
Tập quán thì nhiều người làm kỹ hơn cho yên lòng, nhưng về thực chất, việc cần làm kỹ hơn là tìm hiểu vì sao chủ cũ không hiệu quả: giá thuê, lượng người qua lại, mặt hàng, chỗ đậu xe. Tẩy uế không thay đổi các yếu tố đó; tính toán kinh doanh mới là phần quyết định.
Đồ chủ cũ để lại có nên giữ dùng không?
Đồ còn tốt, thống nhất rõ trong biên bản, thì giữ dùng là tiết kiệm. Chỉ cần vệ sinh kỹ, kiểm tra an toàn điện với thiết bị. Nhiều người chỉ thay những thứ gắn với thói quen riêng của người trước như biển hiệu, rèm, thảm; đó là lựa chọn cá nhân, không bắt buộc.
Có cần xin phép chủ nhà trước khi đốt bột tẩy uế trong mặt bằng thuê không?
Nên báo trước, nhất là khi mặt bằng nằm trong nhà phố có người ở tầng trên hoặc trong toà nhà. Chủ nhà thường không phản đối nếu biết bạn đốt lượng nhỏ, có người trông và mở cửa. Nếu chủ nhà không đồng ý, dùng nước lá lau thay cho khói.
Mặt bằng có mùi lạ dù đã dọn thì làm sao?
Mùi dai dẳng thường đến từ cống, phễu thu sàn khô, gioăng bồn cầu, ron gạch thấm hoặc xác chuột trong trần. Hãy kiểm từng nguồn bằng mũi và đèn pin; nếu không tìm ra, mời thợ thông cống hoặc dịch vụ kiểm soát côn trùng. Khói chỉ che mùi vài giờ.
Bao lâu sau khi nhận mặt bằng thì nên tẩy uế?
Khi đã dọn xong, kiểm điện nước xong và hết mùi, thường là vài ngày đến một tuần tuỳ mặt bằng. Không nên tẩy uế ngay ngày nhận khi đồ cũ còn ngổn ngang, vì sau đó dọn tiếp lại tung bụi và mùi.
Có nên đổi biển hiệu, sơn lại mặt tiền khi sang lại cửa hàng không?
Nếu mặt hàng và tên cửa hàng khác hẳn chủ cũ thì đổi biển hiệu là cần để khách nhận ra. Sơn lại mặt tiền là tuỳ ngân sách. Về tập quán, nhiều người coi việc này là một phần của làm mới, nhưng nên làm trước buổi tẩy uế để không phải dọn bụi sơn lần nữa.