Phòng ngủ cho cảm giác ngột ngạt, nặng nề thường không có gì bí ẩn: cửa đóng suốt đêm nên không khí không được thay, hơi thở và mồ hôi làm phòng ẩm lên, chăn gối nệm giữ bụi và mùi, rèm kéo kín cả ngày nên phòng không bao giờ được hong khô. Sửa đúng bốn thứ đó, gió, ánh sáng, đồ đạc và mùi, thì phần lớn cảm giác nặng nề tự mất đi.
Nhiều gia đình vẫn giữ tập quán tẩy uế phòng ngủ khi đổi người ở, sau một đợt ốm dài hay vào dịp cuối năm, và đó là việc làm cho yên lòng. Nhưng nếu căn phòng vẫn bí, vẫn ẩm, vẫn ám mùi thì làm lễ gì xong cũng chỉ dễ chịu được vài hôm. Bài này đi theo thứ tự kiểm từng nguyên nhân vật lý, việc làm cụ thể cho từng nguyên nhân, và cách kết hợp với tập quán tẩy uế mà không làm phòng ngủ kém an toàn hơn.
Vì sao phòng ngủ thường là nơi bí nhất trong nhà
Phòng khách, bếp có người đi lại, cửa đóng mở nhiều lần trong ngày nên không khí được trộn liên tục. Phòng ngủ thì ngược lại: ban đêm đóng kín bảy, tám tiếng liền với một hai người thở bên trong, ban ngày lại thường bỏ trống và cũng đóng cửa cho kín đáo. Không khí trong phòng gần như chỉ được thay khi có người nhớ ra mở cửa sổ.
Một người ngủ thải ra hơi nước qua hơi thở và da suốt đêm. Hai người trong một phòng mười mấy mét vuông đóng kín đủ làm độ ẩm tăng lên rõ rệt, nhất là mùa nồm hoặc mùa mưa khi không khí ngoài trời vốn đã ẩm. Khí cacbonic cũng tích lại: các đo đạc trong nhà ở cho thấy phòng ngủ đóng kín cửa qua đêm có thể có nồng độ cao hơn nhiều so với ngoài trời, và nồng độ cao liên quan tới cảm giác bí, uể oải khi thức dậy. Đây là lý do nhiều người thấy phòng "nặng" vào buổi sáng chứ không phải buổi tối.
Thứ ba là vải. Phòng ngủ chứa nhiều vải nhất nhà: nệm, chăn, gối, rèm, quần áo treo. Vải giữ ẩm, giữ bụi, giữ mùi mồ hôi và mùi dầu tóc. Nệm dùng vài năm không phơi, rèm không giặt từ lúc treo lên, đống quần áo mặc dở vắt trên ghế, tất cả cùng nhau làm ra cái mùi mà người ở trong phòng không còn ngửi thấy nhưng khách bước vào thì nhận ra ngay.
Bảng tự kiểm: dấu hiệu, nguyên nhân hay gặp và việc làm
Đi một vòng phòng ngủ vào buổi sáng, lúc vừa thức dậy và chưa mở cửa, là thời điểm dễ nhận ra vấn đề nhất. Đối chiếu với bảng dưới:
| Dấu hiệu | Nguyên nhân thường gặp | Việc làm trước tiên |
|---|---|---|
| Sáng dậy thấy bí, nặng đầu, mở cửa ra thấy dễ thở hẳn | Không khí không được thay suốt đêm | Hé cửa sổ hoặc cửa phòng khi ngủ, mở thông gió đối lưu buổi sáng |
| Kính cửa sổ, mặt tủ áp tường đọng nước buổi sáng | Độ ẩm trong phòng cao, tường lạnh | Kéo tủ cách tường, hút ẩm hoặc bật chế độ làm khô của điều hoà |
| Mùi ẩm mốc ở góc tủ, gầm giường | Góc kín không có gió, đồ để lâu | Dọn gầm giường, lau khô, kiểm mốc ở lưng tủ |
| Mùi chua nhẹ khi úp mặt vào gối, nệm | Mồ hôi, dầu da ngấm vào ruột gối, nệm | Giặt vỏ gối, ruột gối, phơi hoặc hút bụi nệm |
| Phòng tối cả ngày dù bên ngoài nắng | Rèm cản sáng kéo kín, đồ chắn cửa sổ | Mở rèm ban ngày, dời đồ chắn, dùng thêm rèm voan mỏng |
| Mùi khói thuốc, mùi dầu gió cũ | Mùi bám vào vải và tường | Giặt rèm, chăn, lau tường, thông gió nhiều ngày liền |
Phần lớn các phòng dính hai ba dòng cùng lúc. Nên xử lý theo thứ tự từ trên xuống: gió trước, rồi ẩm, rồi đồ đạc, cuối cùng mới đến mùi. Khử mùi khi phòng còn bí và ẩm thì mùi quay lại sau vài ngày.
Gió: thay không khí trong phòng mỗi ngày, kể cả khi bật điều hoà
Cách thay không khí nhanh nhất là mở hai cửa ở hai phía đối nhau, ví dụ cửa sổ phòng ngủ và cửa ra hành lang hoặc cửa sổ phòng bên kia, trong mười đến mười lăm phút. Gió đi xuyên qua phòng đẩy không khí cũ ra ngoài nhanh hơn nhiều so với mở một cửa sổ cả buổi. Làm vào buổi sáng sau khi thức dậy và lúc chiều mát là đủ cho phần lớn nhà ở.
Điều hoà treo tường trong nhà ở Việt Nam phần lớn chỉ làm lạnh và tuần hoàn lại không khí sẵn có trong phòng, không đưa khí tươi từ ngoài vào. Phòng bật điều hoà cả đêm vì vậy mát nhưng vẫn bí. Một khe cửa sổ hé chừng hai ba phân, hoặc cửa phòng mở hé ra hành lang, đủ cho không khí lưu thông mà máy vẫn làm lạnh được. Nếu nhà có quạt thông gió gắn tường, cho chạy vài tiếng mỗi ngày.
Phòng không có cửa sổ, hay gặp ở nhà ống và phòng trọ, là trường hợp khó nhất. Lúc này phải mượn gió từ phòng khác: mở cửa phòng ra phần nhà có cửa sổ, đặt quạt đứng ở cửa thổi từ trong ra để kéo không khí cũ đi. Nếu phòng có ô thoáng phía trên cửa thì kiểm xem ô đó có bị dán kín hay chặn bằng đồ không. Về lâu dài, quạt hút gắn tường là khoản đầu tư nhỏ mà thay đổi lớn nhất cho loại phòng này.
Ánh sáng và độ ẩm: phòng được hong khô mỗi ngày
Mở rèm ngay sau khi thức dậy. Rèm cản sáng giúp ngủ ngon nhưng nếu kéo kín cả ngày thì phòng không bao giờ được nắng chiếu vào nệm, chăn và sàn. Ánh nắng làm khô bề mặt, làm ấm tường, giảm điều kiện cho mốc. Phòng hướng nào cũng có lúc có nắng hoặc ít nhất có ánh sáng trời; tận dụng đúng lúc đó.
Rèm hai lớp cho phòng sát nhà bên. Nhiều phòng ngủ đóng rèm vì cửa sổ nhìn sang nhà hàng xóm. Một lớp rèm voan mỏng giữ được sự kín đáo mà vẫn cho ánh sáng đi qua, nhờ vậy lớp rèm dày chỉ cần kéo vào ban đêm.
Đo độ ẩm thay vì đoán. Một ẩm kế điện tử nhỏ đặt trên đầu tủ cho biết độ ẩm thật trong phòng. Khoảng bốn mươi đến sáu mươi phần trăm là dễ chịu; thường xuyên trên bảy mươi phần trăm là điều kiện thuận lợi cho mốc và mạt bụi. Khi đó mới cần máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô của điều hoà.
Không phơi đồ ướt trong phòng ngủ. Một mẻ quần áo phơi trong phòng có thể nhả ra lượng hơi nước đáng kể khi khô. Phơi ở ban công, sân thượng hoặc dùng máy sấy; nếu buộc phải phơi trong nhà thì phơi ở phòng có quạt hút, đóng cửa phòng ngủ lại.
Đồ đạc: bớt chỗ cho bụi, ẩm và mùi trú lại
Phòng càng nhiều đồ, gió càng khó đi và càng nhiều góc không bao giờ được lau. Không cần làm phòng trống trơn, chỉ cần dọn những chỗ hay thành ổ:
- Gầm giường: nếu chứa đồ thì dùng hộp có nắp, để chừa khoảng trống cho máy hút bụi hoặc cây lau đi qua. Gầm giường chất kín vali, thùng giấy là nơi bụi và ẩm đọng lâu nhất phòng.
- Tủ áp sát tường ngoài: tường ngoài lạnh hơn không khí trong phòng vào mùa nồm, mùa đông, nên lưng tủ dễ đọng ẩm và mốc. Kéo tủ cách tường vài phân để gió lách vào được.
- Quần áo mặc dở: chọn một móc hoặc một giỏ riêng, không vắt lên ghế, lên thành giường. Quần áo đã mặc mang theo mồ hôi và mùi ra ngoài, để nhiều ngày trong phòng ngủ là nguồn mùi thường bị bỏ qua.
- Giấy tờ, sách báo cũ, thùng các tông: hút ẩm và là chỗ ở ưa thích của gián, mọt sách. Phòng ngủ không phải kho; đồ ít dùng nên chuyển ra chỗ khác.
- Thảm trải sàn: thảm giữ bụi, tóc, ẩm. Phòng ngủ ẩm thì thảm nhỏ dễ giặt tốt hơn thảm lớn cố định.
Dọn xong, đứng ở cửa nhìn vào phòng: nếu thấy được sàn ở gần hết các góc thì gió và cây lau cũng tới được những góc đó. Đó là mốc đơn giản để biết phòng đã đủ thoáng.
Mùi: tìm đúng chỗ phát ra rồi mới khử
Mùi phòng ngủ đến chủ yếu từ ba nguồn: nệm và gối, rèm và chăn, góc ẩm. Thử áp mũi vào từng thứ là cách nhanh nhất để biết nguồn nào nặng nhất. Vỏ gối, ga giường nên giặt hằng tuần; ruột gối có thể giặt máy theo hướng dẫn của nhà sản xuất vài lần trong năm; nệm thì hút bụi hai mặt, lật hoặc xoay đầu theo định kỳ, và đem ra chỗ thoáng có nắng nhẹ khi có dịp. Nệm cao su, nệm bông ép nên xem hướng dẫn trước khi phơi nắng gắt vì có loại bị lão hoá nhanh.
Xịt thơm hay đặt sáp thơm trong phòng kín chỉ che mùi, không loại mùi. Khi mùi thơm hết, mùi cũ còn nguyên, và một số người nhạy cảm còn bị kích ứng mũi, họng vì hương liệu. Than hoạt tính, baking soda đặt trong hộp hở hút được một phần mùi trong không gian nhỏ như hộc tủ, ngăn kéo, nhưng không thay được việc giặt và thông gió.
Nếu đã làm hết các bước trên mà vẫn còn mùi mốc nặng, hoặc thấy mảng mốc lan trên tường, trần, lưng tủ to hơn bàn tay, thì nguyên nhân có thể nằm trong tường như thấm nước, rò ống. Đó là việc của thợ chống thấm hoặc dịch vụ xử lý ẩm mốc, lau bề mặt chỉ làm mốc quay lại sau vài tuần.
Tẩy uế phòng ngủ theo tập quán: làm sao cho an toàn
Nhiều nhà vẫn tẩy uế phòng ngủ theo tập quán: khi chuyển người khác vào ở, sau khi trong nhà có người ốm lâu, cuối năm, hoặc đơn giản là khi thấy căn phòng nặng nề và muốn làm mới. Theo quan niệm dân gian, việc này giúp phòng "sạch" cả về cảm nhận. Về mặt vệ sinh, giá trị thật của nó nằm ở những việc đi kèm: dọn đồ, giặt chăn ga, lau sàn, mở cửa. Làm cho yên lòng là chính, không nên kỳ vọng nó thay được giấc ngủ đủ, khám bệnh khi mất ngủ kéo dài.
Nếu gia đình dùng bột tẩy uế đốt trên đĩa, nên làm khi phòng không có người, đặt đĩa trên nền gạch hoặc khay kim loại xa rèm, chăn, nệm, có người trông tới khi tàn, mở cửa sổ ngay sau đó và chờ hết mùi khói mới vào ngủ. Phòng của trẻ nhỏ, người hen suyễn, người bệnh phổi, phụ nữ mang thai thì chọn cách không khói như lau nước lá, giặt giũ, phơi phóng. Chuyện xông trầm, xông thảo mộc hằng ngày cho thơm phòng là một thói quen khác, không thuộc phạm vi bài này.
Một phòng ngủ đã được thông gió đều, khô, ít đồ và không mùi thì cảm giác nặng nề thường không quay lại. Khi nó quay lại, hãy kiểm lại bảng ở trên trước khi nghĩ đến lý do nào khác.
Câu hỏi thường gặp
Ngủ mở hé cửa sổ có làm phòng bị lạnh hay vào bụi không?
Khe hé hai ba phân chỉ cho một lượng gió nhỏ đi qua, đủ để thay không khí mà không làm lạnh đáng kể. Nhà sát đường nhiều bụi thì hé cửa phía ít bụi hơn, hoặc mở cửa phòng ra hành lang thay vì mở cửa sổ, và lau bậu cửa thường hơn.
Máy lọc không khí có thay được việc mở cửa không?
Không thay được. Máy lọc giữ lại bụi mịn, phấn hoa, một phần mùi nếu có lõi than, nhưng không đưa khí tươi vào và không giảm khí cacbonic hay độ ẩm. Nên dùng máy lọc như bổ sung khi bên ngoài nhiều bụi, còn thông gió vẫn phải làm.
Phòng ngủ đặt cây xanh có giúp thoáng hơn không?
Một vài chậu cây nhỏ làm phòng dễ chịu về mặt nhìn, nhưng lượng khí cây trao đổi trong phòng rất nhỏ so với một lần mở cửa. Chậu đất ẩm còn làm tăng độ ẩm và có thể có muỗi, nấm mốc ở mặt đất, nên phòng đã ẩm thì đừng đặt nhiều cây.
Bao lâu nên giặt chăn, ruột gối và phơi nệm?
Vỏ gối, ga giường nên giặt hằng tuần. Chăn và ruột gối tuỳ chất liệu, phần lớn gia đình giặt theo mùa hoặc vài lần trong năm. Nệm hút bụi khi thay ga, xoay hoặc lật theo hướng dẫn của nhà sản xuất, phơi chỗ thoáng khi trời khô.
Sáng nào cũng dậy mệt, mở cửa vẫn không đỡ thì có phải do phòng không?
Có thể không. Mệt mỏi kéo dài khi thức dậy, ngáy to, ngưng thở khi ngủ hay mất ngủ nhiều tuần có nhiều nguyên nhân sức khoẻ khác. Làm phòng thoáng là việc nên làm, nhưng nếu tình trạng không cải thiện thì nên đi khám thay vì tiếp tục thay đổi căn phòng.
Có nên đốt bột tẩy uế trong phòng ngủ có điều hoà kín?
Nếu gia đình muốn làm theo tập quán, hãy tắt điều hoà, mở cửa sổ và cửa phòng trước khi đốt, để người ra ngoài và có người trông đĩa tới khi tàn. Không đốt khi phòng đóng kín, và không ngủ lại trong phòng khi còn mùi khói.