Tết Đoan ngọ (mùng 5 tháng 5 âm lịch) được người Việt gọi vui là "Tết diệt sâu bọ": sáng sớm ăn cơm rượu nếp, trái cây chua để "giết sâu" trong người, nhiều nơi hái lá thuốc giữa trưa, tắm nước lá cho trẻ, treo lá ở cửa. Ở góc nhà cửa, đây là dịp hợp lý để dọn nhà giữa năm: diệt chỗ muỗi đẻ, dọn gián, phơi chăn chiếu, đúng lúc thời tiết bắt đầu nóng ẩm và côn trùng sinh sôi.
Bài này kể ngắn gọn những tục quen thuộc của ngày Đoan ngọ, phần nào gắn với vệ sinh mùa hè, rồi gợi ý cách tắm lá cho trẻ an toàn và một buổi dọn nhà "diệt sâu bọ" theo đúng nghĩa đen. Văn khấn và lễ cúng ngày Đoan ngọ thuộc chuyên mục khác.
Tục Đoan ngọ ở Việt Nam: những gì hay gặp
Đoan ngọ rơi vào đầu mùa hè, lúc thời tiết chuyển nóng, mưa bắt đầu nhiều, sâu bọ hại mùa màng và côn trùng trong nhà sinh sôi. Người xưa quan niệm đây là thời điểm "khí độc" dễ sinh bệnh, nên có nhiều tục để "trừ độc": ăn rượu nếp, ăn mận, vải, dưa hấu chua; uống chén rượu nhỏ; giữa trưa hái các loại lá như ngải, mần tưới, lá mùi, lá sả về phơi khô dùng nấu nước tắm hay pha nước uống quanh năm, gọi là "lá mùng 5".
Với trẻ con, nhiều vùng có tục nhuộm móng tay bằng lá móng, buộc chỉ ngũ sắc ở cổ tay, bôi một chút rượu nếp lên trán, rốn với ý "trừ sâu bọ". Tục treo bó ngải, xương bồ ở cửa phổ biến ở một số nơi, có gốc từ tục Đoan ngọ phương Bắc. Mỗi vùng giữ những phần khác nhau; không có một "bộ" chuẩn chung.
Nhìn chung, Đoan ngọ là tục gắn với sức khoẻ và mùa vụ hơn là với nhà cửa. Nhưng tinh thần "diệt sâu bọ" của nó khớp tự nhiên với việc dọn nhà đầu hè, và nhiều gia đình đã chọn ngày này làm mốc dọn dẹp giữa năm.
Tục Đoan ngọ và cách hiểu thực tế
Bảng dưới không nhằm "chấm điểm" tục nào đúng sai, chỉ đặt quan niệm dân gian cạnh lý lẽ đời thường:
| Tục | Quan niệm dân gian | Góc thực tế |
|---|---|---|
| Ăn rượu nếp, trái cây chua buổi sáng | Giết sâu bọ trong bụng | Món ngon theo mùa; không thay được việc tẩy giun theo hướng dẫn y tế |
| Hái lá giữa trưa mùng 5 | Lá hái giờ ngọ "mạnh" nhất | Lá giữa trưa khô sương, dễ phơi; nên biết rõ loại lá trước khi dùng |
| Tắm nước lá cho trẻ | Trừ rôm sảy, "trừ độc" | Nước ấm sạch giúp trẻ mát; lá lạ có thể kích ứng da |
| Treo lá ngải, xương bồ ở cửa | Xua điều không lành | Mùi lá có thể làm một số côn trùng tránh, tác dụng hạn chế |
| Buộc chỉ ngũ sắc cho trẻ | Giữ trẻ khoẻ mạnh | Cần buộc lỏng, tháo khi ướt lâu để không hằn da |
| Dọn nhà, phơi chăn chiếu | Diệt sâu bọ trong nhà | Rất có ích: đầu hè là lúc muỗi, gián, mạt bụi sinh sôi |
Phần đáng giữ nhất, xét ở góc nhà cửa, là dòng cuối: dọn nhà diệt côn trùng đầu hè. Phần tắm lá và buộc chỉ cho trẻ giữ được nếu làm cẩn thận như hướng dẫn ở dưới.
Tắm nước lá cho trẻ sao cho an toàn
Nhiều gia đình vẫn giữ tục tắm lá cho trẻ ngày Đoan ngọ. Một số nguyên tắc:
- Chỉ dùng loại lá cả nhà biết rõ, quen dùng (lá mùi, lá sả, lá bưởi, lá kinh giới); không dùng lá lạ hái ven đường hay lá do người lạ mách.
- Rửa sạch lá, đun sôi cho nước ra màu và mùi, để nguội đến nhiệt độ tắm bình thường; thử bằng cổ tay hoặc khuỷu tay người lớn.
- Pha loãng với nước sạch, không dùng nước lá đặc; vớt hết lá, bã trước khi tắm.
- Thử trước một vùng da nhỏ ở tay trẻ; nếu đỏ, ngứa, nổi mẩn thì dừng và tắm lại bằng nước sạch.
- Không tắm nước lá cho trẻ có vết thương hở, chàm đang chảy dịch; trẻ sơ sinh nên hỏi bác sĩ trước.
- Tắm nhanh trong phòng kín gió, lau khô ngay, đặc biệt các nếp gấp da.
Nước lá không thay được việc chăm sóc da theo hướng dẫn y tế khi trẻ có rôm sảy nặng, nhiễm trùng da. Nếu tình trạng da không cải thiện hoặc trẻ sốt, hãy đưa trẻ đi khám.
Dọn nhà "diệt sâu bọ" theo nghĩa đen: muỗi
Đầu hè là lúc muỗi bắt đầu sinh sôi mạnh, và muỗi vằn truyền sốt xuất huyết đẻ trứng ở những chỗ nước đọng sạch ngay trong và quanh nhà. Buổi dọn nhà ngày Đoan ngọ nên bắt đầu bằng một vòng tìm nước đọng: lọ hoa, khay hứng nước dưới chậu cây, bể nước không có nắp, chum vại, lốp xe cũ, vỏ dừa, chai lọ ngoài sân, máng xối tắc.
Với mỗi chỗ: đổ bỏ, úp ngược, đậy kín hoặc thay nước thường xuyên. Lọ hoa thay nước vài ngày một lần, cọ thành lọ vì trứng muỗi bám ở đó. Bể nước có nắp đậy kín. Đồ phế thải chứa nước mưa mang đi bỏ hoặc cất dưới mái.
Ngoài nước đọng, những góc tối ẩm như sau tủ, gầm giường, chỗ treo quần áo lâu ngày là nơi muỗi trú ban ngày. Dọn gọn những góc này, mở cửa cho sáng và thoáng, giặt rèm. Khi địa phương có đợt phun hoá chất diệt muỗi, theo hướng dẫn của cơ quan y tế, mở cửa cho đội phun và che đồ ăn.
Gián, kiến, mạt bụi: dọn bếp và phơi chăn chiếu
Gián và kiến theo thức ăn. Dọn sạch vụn đồ ăn ở góc bếp, dưới tủ lạnh, sau bếp gas; cất đồ ăn khô trong hộp kín; đổ rác thực phẩm mỗi ngày; không để bát đĩa bẩn qua đêm. Những kẽ hở quanh ống nước, chân tường là đường gián vào, có thể bịt lại bằng keo hoặc vữa.
Mạt bụi nhà là sinh vật rất nhỏ sống trong chăn, gối, nệm, thảm, ăn vảy da người. Chúng là một tác nhân phổ biến gây dị ứng, hắt hơi, ngứa với người cơ địa nhạy cảm. Giặt chăn ga gối bằng nước nóng, phơi nắng gắt, hút bụi nệm và thảm giúp giảm đáng kể lượng mạt. Ngày Đoan ngọ thường nắng to, rất hợp để phơi chăn chiếu.
Không tự pha thuốc diệt côn trùng hay dùng thuốc không rõ nguồn gốc trong nhà có trẻ nhỏ. Khi gián, mối, chuột quá nhiều, nên mời dịch vụ kiểm soát côn trùng có chuyên môn.
Có nên kết hợp tẩy uế trong ngày Đoan ngọ
Đoan ngọ không phải dịp tẩy uế truyền thống phổ biến như cuối năm, nhưng nhiều nhà chọn kết hợp, coi như một lần làm mới giữa năm. Nếu làm, nên đặt phần tẩy uế ở cuối, khi đã dọn xong, sàn khô, chăn chiếu đã phơi. Một đĩa bột nhỏ đặt trên nền gạch ở phòng khách, cửa mở, có người trông, là đủ.
Ngày Đoan ngọ trẻ con thường ở nhà nhiều, nhất là trẻ được tắm lá. Nếu nhà có trẻ nhỏ, người hen suyễn hay chim cảnh, chọn cách không khói: dùng chính nước lá đun cho buổi tắm, để nguội, lau khung cửa, ngạch cửa, tay nắm. Cách này vừa giữ được tinh thần lá mùng 5, vừa không ai phải hít khói.
Khói của bột tẩy uế không diệt được muỗi hay gián một cách đáng kể; đừng dùng nó thay cho việc dọn nước đọng và vụn thức ăn. Phần tập quán chỉ nên là dấu chấm cho một buổi dọn dẹp thật.
Nhà phố, chung cư: làm gọn trong một buổi sáng
Gia đình ở thành phố thường không có thời gian hái lá giữa trưa hay nấu nồi nước lá lớn. Một buổi sáng Đoan ngọ gọn có thể như sau: sáng sớm cả nhà ăn chút rượu nếp, trái cây theo mùa mua ở chợ; sau đó chia việc, người lớn dọn bếp và tủ lạnh, trẻ lớn đi một vòng đổ nước đọng ở ban công, lô gia, khay chậu cây; cuối buổi tháo vỏ chăn gối mang giặt, phơi nệm ở ban công nếu có nắng.
Nếu muốn tắm lá cho con, chợ nhiều nơi bán sẵn bó lá tắm vào dịp này; vẫn nên hỏi rõ có những loại lá gì, rửa kỹ, đun và pha loãng như hướng dẫn ở trên. Căn hộ chung cư thường không tiện đốt bột vì đầu báo khói và quy định toà nhà; dùng nước lá đã đun để lau ngạch cửa, tay nắm là đủ tinh thần.
Với căn hộ nhỏ, việc diệt sâu bọ có ích nhất thường là dọn gầm tủ bếp, khe sau tủ lạnh và thùng rác, nơi gián hay trú. Buổi sáng Đoan ngọ kết thúc khi nhà thoáng, bếp sạch, chăn gối phơi khô, và trẻ con được ăn một bát chè, một quả mận chua: chừng ấy là trọn vẹn cho một cái Tết giữa năm.
Giữ nhà "sạch sâu bọ" suốt mùa hè
Tinh thần của ngày Đoan ngọ chỉ có ý nghĩa nếu được giữ sau đó. Một vài nếp đơn giản: mỗi tuần một lần đi một vòng đổ nước đọng; lọ hoa thay nước thường xuyên; rác thực phẩm đổ mỗi ngày; chăn gối giặt định kỳ. Nhà có sân vườn thì phát quang bụi rậm sát nhà, khơi thông rãnh thoát nước.
Trẻ con có thể được giao những việc nhỏ như kiểm tra khay hứng nước dưới chậu cây hay úp các chai lọ ngoài sân. Biến việc "diệt sâu bọ" thành trò chơi tìm chỗ muỗi đẻ là cách dạy trẻ về vệ sinh hiệu quả hơn lời doạ.
Nếu trong nhà hay khu phố có người sốt cao kéo dài, đau đầu, đau sau hốc mắt, xuất hiện chấm đỏ dưới da trong mùa hè, cần đưa đi khám sớm thay vì tự chữa. Đây là phần không tập quán nào thay được.
Câu hỏi thường gặp
Tết Đoan ngọ có cần tẩy uế nhà không?
Không bắt buộc. Đoan ngọ chủ yếu gắn với tục diệt sâu bọ, tắm lá, ăn trái cây theo mùa. Nhiều nhà nhân dịp này dọn nhà giữa năm và làm thêm phần tẩy uế nhẹ cho yên lòng; điều quan trọng hơn là dọn chỗ muỗi đẻ, gián, mạt bụi.
Lá gì thường dùng để tắm cho trẻ ngày Đoan ngọ?
Mỗi vùng mỗi khác; hay gặp là lá mùi, lá sả, lá bưởi, lá kinh giới, có nơi dùng ngải cứu. Chỉ dùng loại lá gia đình biết rõ, pha loãng, thử trên vùng da nhỏ trước. Trẻ sơ sinh hoặc trẻ có bệnh da nên hỏi bác sĩ.
Ăn rượu nếp ngày Đoan ngọ có diệt được giun sán không?
Không. Đó là món ăn theo tục, mang ý nghĩa biểu tượng. Việc tẩy giun định kỳ cần theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Trẻ nhỏ cũng không nên ăn nhiều rượu nếp vì có cồn.
Treo ngải cứu ở cửa có đuổi được muỗi không?
Mùi ngải có thể làm một số côn trùng tránh ở mức hạn chế, nhưng không thay được việc dọn nước đọng, dùng màn, lưới chống muỗi. Treo lá theo tục thì nên thay khi lá khô mục, tránh để lá ẩm thành chỗ mốc.
Đốt bột tẩy uế có đuổi được muỗi không?
Khói có thể làm muỗi bay đi trong lúc đốt, nhưng không diệt được ổ muỗi và tác dụng mất ngay khi khói tan. Muốn giảm muỗi, phải loại bỏ chỗ nước đọng nơi muỗi đẻ trứng và dùng màn, lưới chống muỗi.
Ngày Đoan ngọ có kiêng dọn nhà không?
Không có kiêng phổ biến nào về dọn nhà ngày Đoan ngọ. Ngược lại, tinh thần diệt sâu bọ của ngày này khuyến khích làm sạch nhà, phơi chăn chiếu, dọn bếp.