Sau lũ, thứ tự đúng là: an toàn trước (kết cấu nhà, điện, gas), rồi vệ sinh theo hướng dẫn y tế (xúc bùn, rửa, khử khuẩn bề mặt, xử lý nước và thực phẩm), rồi làm khô nhà; phần tẩy uế theo tập quán chỉ làm sau cùng, khi nhà đã sạch và khô hẳn. Đốt bột hay lau nước lá trong căn nhà còn bùn, còn ẩm, điện chưa kiểm là làm ngược và có thể nguy hiểm.
Bài này dành cho gia đình trở về nhà sau ngập: những việc ngày đầu, cách dọn theo thứ tự, những chỗ hay bị bỏ sót, và vị trí của tục tẩy uế trong quá trình phục hồi. Hướng dẫn chuyên môn của cơ quan y tế và chính quyền địa phương luôn đi trước những gợi ý ở đây.
Ngày đầu về nhà: an toàn trước tiên
Chỉ trở về khi chính quyền địa phương cho phép và nước đã rút. Trước khi vào nhà, quan sát từ bên ngoài: tường có nứt mới, nghiêng, móng có bị xói, mái có sụt không. Nhà có dấu hiệu hư hại kết cấu thì không vào, báo chính quyền và chờ người có chuyên môn kiểm tra.
Không bật công tắc, không cắm điện khi nhà còn ẩm. Ngắt cầu dao tổng nếu chưa ngắt, và chỉ đóng điện lại sau khi thợ điện có chuyên môn kiểm tra hệ thống, nhất là ổ cắm, dây điện và thiết bị đã ngâm nước. Ngửi thấy mùi gas thì không bật lửa, không bật đèn, mở cửa thông gió, rời khỏi nhà và báo người có chuyên môn.
Đi ủng cao su, găng tay dày khi vào nhà; nước lũ và bùn có thể chứa mảnh vỡ, đinh, rác thải, chất thải, có khi có rắn, rết trú trong góc. Mang theo đèn pin thay vì nến hay bật lửa.
Ngày đầu không nên cố làm hết. Việc hợp lý là đánh giá an toàn, chụp ảnh hiện trạng, mở cửa thông gió, mang ra ngoài những thứ chắc chắn phải bỏ, và lên danh sách việc cho những ngày sau. Người lớn trong nhà nên phân công rõ: ai lo điện nước, ai lo giấy tờ, ai lo bùn, ai lo bữa ăn và nước uống sạch cho cả nhà.
Thứ tự dọn dẹp theo hướng dẫn vệ sinh
Thứ tự chung, cần điều chỉnh theo hướng dẫn cụ thể của cơ quan y tế địa phương:
- Mở hết cửa để thông gió; chụp ảnh hiện trạng nếu cần cho bảo hiểm, hỗ trợ.
- Mang đồ bị ngâm nước ra ngoài: phân loại đồ giữ lại được (đồ nhựa, kim loại, gốm sứ rửa được) và đồ nên bỏ (nệm, thảm, đồ bọc vải ngấm nước bẩn, thực phẩm).
- Xúc bùn khi còn ướt, vì bùn khô cứng rất khó dọn; đẩy bùn ra ngoài theo hướng thoát nước.
- Rửa sàn, tường, đồ đạc bằng nước sạch và chất tẩy rửa thông thường, từ cao xuống thấp.
- Khử khuẩn bề mặt theo hướng dẫn của cơ quan y tế về loại chất và cách pha; tuyệt đối không trộn các chất tẩy với nhau.
- Làm khô: mở cửa, dùng quạt, phơi nắng đồ đạc; xử lý chỗ ẩm để chống mốc.
Javel (nước tẩy chứa clo) trộn với chất tẩy có axit hoặc amoniac sinh ra khí độc. Sau lũ, người ta hay dùng nhiều loại chất tẩy cùng lúc trong nhà kín, nên đây là rủi ro có thật. Dùng một loại một lần, rửa lại bằng nước sạch trước khi chuyển sang loại khác, mở cửa thông gió.
Những thứ hay bị bỏ sót sau lũ
Ngoài sàn và tường, những chỗ dưới đây thường bị quên và gây vấn đề nhiều tuần sau:
| Chỗ hay bỏ sót | Vấn đề | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Nước giếng, bể chứa | Nhiễm bẩn từ nước lũ | Không uống; làm sạch và xử lý theo hướng dẫn y tế, dùng nước đóng chai khi chưa chắc |
| Thực phẩm, đồ hộp ngâm nước | Nhiễm khuẩn | Bỏ thực phẩm ngâm nước; đồ hộp phồng, móp, gỉ thì bỏ |
| Tủ lạnh mất điện lâu | Thực phẩm hỏng, mùi | Bỏ đồ hỏng, rửa và lau khô tủ trước khi cắm lại |
| Lòng tủ gỗ, gầm giường, sau tủ | Mốc âm thầm | Kéo đồ ra, lau, phơi; gỗ ép trương có thể phải bỏ |
| Ổ cắm, hộp điện thấp | Chập điện khi đóng lại | Thợ điện kiểm tra, thay nếu cần |
| Cống, hố ga, bể phốt | Tắc, trào ngược, mùi | Thông cống; bể phốt có vấn đề gọi dịch vụ |
Những việc này nặng và tốn thời gian; nhiều địa phương có đội hỗ trợ dọn dẹp sau lũ. Nhận sự giúp đỡ của hàng xóm, đoàn thể là điều bình thường, không có gì phải ngại.
Sức khoẻ trong những ngày dọn dẹp
Người dọn dẹp sau lũ dễ bị thương ở tay chân do mảnh vỡ, đinh; vết thương ngâm nước bẩn có nguy cơ nhiễm trùng. Rửa vết thương bằng nước sạch, giữ sạch và khô, đi khám nếu sưng đỏ, đau tăng, chảy mủ hoặc sốt. Người chưa tiêm phòng uốn ván đầy đủ nên hỏi nhân viên y tế.
Sau lũ thường có nguy cơ bệnh tiêu chảy, bệnh ngoài da, bệnh do muỗi. Uống nước sạch, ăn chín, rửa tay bằng xà phòng, dọn nước đọng là những việc phòng bệnh cơ bản. Người già, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai không nên trực tiếp lội bùn dọn dẹp.
Mệt mỏi, mất ngủ, lo âu sau thiên tai là phản ứng thường gặp, nhất là khi mất mát lớn. Chia việc, nghỉ ngơi, nói chuyện với người thân, hàng xóm giúp nhẹ lòng; nếu kéo dài, tìm đến nhân viên y tế hoặc người có chuyên môn hỗ trợ tâm lý.
Làm khô nhà và chống mốc trong những tuần sau
Nước rút rồi nhưng tường gạch, sàn gỗ, khung cửa còn giữ nước nhiều ngày, có khi nhiều tuần. Mở cửa thông gió suốt ban ngày khi trời khô, dùng quạt thổi dọc theo tường, kê đồ đạc cách tường để không khí đi qua. Máy hút ẩm, nếu có, giúp nhanh hơn ở phòng đóng kín.
Mốc thường xuất hiện sau vài ngày: đốm đen, xanh xám ở chân tường, mặt sau tủ, trần. Mốc nhỏ trên bề mặt cứng có thể lau sạch bằng chất tẩy phù hợp theo hướng dẫn trên nhãn, đeo găng và khẩu trang, mở cửa. Mốc lan rộng trên tường thạch cao, gỗ ép, hay người trong nhà bị ho, hắt hơi kéo dài thì nên mời thợ xử lý và hỏi ý kiến y tế.
Không sơn đè lên tường còn ẩm, vì sơn sẽ phồng rộp và mốc phát triển bên dưới. Chờ tường khô hẳn, cạo lớp vữa bở, xử lý chống thấm rồi mới sơn lại. Sàn gỗ bị phồng thường cần thay; sàn gạch chỉ cần rửa sạch, cọ ron.
Rác sau lũ và chuyện với hàng xóm
Sau lũ, cả xóm cùng có rất nhiều rác: đồ đạc hỏng, nệm, bùn, thực phẩm hỏng. Tập kết rác theo hướng dẫn của địa phương, không đổ xuống sông, cống, vì sẽ gây tắc và ngập trở lại. Rác nguy hại như hoá chất, bình gas mini, pin, bóng đèn để riêng và hỏi nơi thu gom.
Xác động vật chết trong lũ cần được xử lý theo hướng dẫn của cơ quan thú y, y tế địa phương; không tự chôn gần giếng nước. Đeo găng, khẩu trang khi phải tiếp xúc.
Nhiều nơi, sau lũ là lúc tình làng nghĩa xóm thể hiện rõ nhất: nhà khô ráo trước giúp nhà ngập sâu, người có xe chở giúp đồ, người có máy bơm hút giúp nước. Một số làng còn rủ nhau làm tẩy uế chung cho cả xóm sau khi dọn xong, như một cách đánh dấu cùng nhau bắt đầu lại. Nếu có, đó là dịp đẹp, miễn mọi nhà đã an toàn và khô ráo.
Vị trí của tục tẩy uế sau lũ
Ở nhiều vùng hay ngập, sau khi dọn xong, gia đình làm một lần tẩy uế theo tập quán: lau nước lá ở ngạch cửa, đốt ít bột ở phòng khách, có nhà rắc muối gạo ở cửa. Với người vừa trải qua lũ, đó là cách đánh dấu "nước đã rút, nhà đã về" và bắt đầu lại. Giá trị tinh thần ấy là thật.
Điều kiện là nhà phải đã sạch bùn, đã khử khuẩn, đã khô, và hệ thống điện đã được kiểm tra. Đốt bột trong nhà còn ẩm thì khói không tan, bột cháy kém; đốt khi điện chưa an toàn thì thêm nguy cơ. Vì thế tẩy uế sau lũ thường làm sau vài ngày đến vài tuần, tuỳ mức ngập.
Phần tập quán không thay được khử khuẩn: khói hay nước lá không diệt được vi khuẩn trong bùn lũ. Những ai đang lo "nhà có uế khí sau lũ" nên yên tâm rằng việc rửa sạch, khử khuẩn đúng cách và làm khô mới là cách làm sạch thật sự, và đó cũng là phần quan trọng nhất của chữ "tẩy uế".
Đồ thờ, ảnh gia đình và những thứ khó bỏ
Trong đồ bị ngập, có những thứ mang ý nghĩa lớn: ảnh gia đình, giấy tờ, đồ thờ. Ảnh ướt có thể rửa nhẹ bằng nước sạch, để khô úp mặt lên trên nơi thoáng, không phơi nắng gắt; ảnh dính vào nhau thì ngâm nước sạch để tách từ từ. Giấy tờ quan trọng bị hỏng nên hỏi cơ quan đã cấp về thủ tục cấp lại.
Đồ thờ bị ngập, bát hương bị đổ thường khiến người lớn tuổi lo lắng. Việc xử lý đồ thờ và lập lại bàn thờ có nếp riêng, thuộc chuyên mục khác; ở đây chỉ khuyên hãy làm sạch, để khô, giữ gìn cẩn thận, và hỏi người lớn trong gia đình hoặc người hiểu tục ở địa phương khi cần.
Những đồ đạc phải bỏ đi vì hỏng thường để lại cảm giác mất mát. Ghi lại, chụp ảnh nếu cần cho hỗ trợ, rồi cho phép mình buông bỏ những gì không cứu được. Ngôi nhà sạch và an toàn là điều cần nhất lúc này.
Câu hỏi thường gặp
Sau lũ bao lâu thì có thể tẩy uế nhà theo tập quán?
Khi nhà đã sạch bùn, đã khử khuẩn theo hướng dẫn y tế, khô ráo và hệ thống điện đã được kiểm tra. Tuỳ mức ngập, có thể mất vài ngày đến vài tuần. Đừng vội tẩy uế khi nhà còn ẩm vì khói không tan và bột cháy kém.
Khói bột tẩy uế có khử khuẩn được nhà sau lũ không?
Không. Khói hay nước lá không thay được việc rửa sạch và khử khuẩn bề mặt theo hướng dẫn của cơ quan y tế. Tẩy uế theo tập quán chỉ nên làm sau cùng, như một nghi thức cho yên lòng.
Có nên dùng nhiều loại chất tẩy cùng lúc để nhà sạch nhanh?
Không. Trộn javel với chất tẩy có axit hoặc amoniac sinh khí độc. Dùng từng loại một, theo hướng dẫn trên nhãn và của cơ quan y tế, rửa lại bằng nước sạch trước khi đổi loại, mở cửa thông gió, đeo găng tay.
Nước giếng sau lũ có dùng được không?
Không nên dùng để uống hay nấu ăn cho đến khi giếng được làm sạch và xử lý theo hướng dẫn y tế. Trong thời gian đó dùng nước đóng chai hoặc nước được cấp. Hỏi trạm y tế địa phương về cách xử lý giếng.
Nệm, thảm ngâm nước lũ có giữ lại được không?
Nệm, thảm, đồ bọc vải ngâm nước bẩn lâu thường khó làm sạch tận bên trong và dễ mốc, nên phần lớn được khuyên bỏ đi. Đồ nhựa, kim loại, gốm sứ có thể rửa sạch và khử khuẩn để dùng lại.
Người già có nên tham gia dọn dẹp sau lũ không?
Người già, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai không nên lội bùn, khuân vác hay tiếp xúc với hoá chất tẩy rửa. Họ có thể giúp những việc nhẹ ở nơi khô ráo như phân loại đồ, lau ảnh, trông đồ.