Tẩy uế cửa hàng đầu năm là tập quán của nhiều người buôn bán Việt: trước ngày mở hàng, họ dọn sạch cửa hàng, lau kệ, lau cửa, rồi đốt một ít bột tẩy uế hoặc vẩy nước lá để "làm mới" chỗ làm ăn cho yên lòng. Việc này không hứa đắt hàng hay hút khách; giá trị thật của nó nằm ở chỗ cửa hàng được dọn kỹ một lần, hàng hoá được kiểm lại, và người chủ bước vào năm mới với một không gian gọn gàng.
Cách làm gọn nhất gồm bốn chặng: dọn và phân loại hàng, lau từ trên xuống dưới và từ trong ra ngoài, đốt bột ở từng khu khi cửa đã mở thông gió, cuối cùng chờ khói tan hết mới bày hàng lại. Phần dưới đi qua từng chặng, kèm những chỗ dễ sơ suất về an toàn khi cửa hàng còn chất đầy hàng dễ cháy sau mùa Tết.
Vì sao người buôn bán giữ tục tẩy uế đầu năm
Trong quan niệm dân gian, cuối năm là lúc "khép sổ" những chuyện cũ, đầu năm là lúc mở lại. Cửa hàng sau một năm buôn bán tích đủ thứ: bụi trên kệ cao không ai với tới, hàng hỏng dồn trong góc, giấy tờ cũ, thùng các-tông ẩm. Người xưa gọi chung cái cũ, cái bẩn, cái lộn xộn là "uế", nên dọn đầu năm và tẩy uế đi liền với nhau.
Nhiều người bán hàng nói thẳng rằng họ làm để yên lòng, giống như lau lại bàn thờ hay sửa lại biển hiệu trước Tết. Đó là cách hiểu hợp lý nhất. Một cửa hàng sạch, thoáng, hàng xếp rõ ràng thì khách dễ tìm đồ, nhân viên dễ làm việc, chủ dễ kiểm kho. Những lợi ích ấy có thật và đo được, còn chuyện "năm nay buôn may bán đắt nhờ đốt bột" thì không ai bảo đảm được, và bài này cũng không hứa như vậy.
Vì vậy nên nhìn tục tẩy uế đầu năm như một cái mốc: một buổi dành riêng để làm sạch kỹ hơn mọi ngày, có thêm phần tập quán (bột, nước lá) để gia đình và nhân viên thấy việc mở hàng được làm tử tế.
Chuẩn bị trước buổi tẩy uế
Một cửa hàng mặt phố cỡ 30–50 m² thường mất khoảng nửa ngày nếu chuẩn bị đủ đồ trước. Danh sách nên có:
- Đồ dọn: chổi cán dài, cây lau nhà, khăn lau khô và ẩm riêng, xô nước, găng tay, bao rác dày, thang chữ A thấp có người giữ chân.
- Đồ tẩy uế: bột tẩy uế loại có hướng dẫn trên bao, hai đến ba đĩa sứ hoặc khay kim loại nông, bật lửa cán dài, một chậu nước hoặc bình xịt nước nhỏ để dập khi cần.
- Đồ an toàn: một bình chữa cháy mini hoặc chăn chống cháy đặt gần cửa, khẩu trang cho người dễ ho, và một người được giao trông khói từ đầu đến cuối.
- Đồ cho hàng hoá: bạt hoặc tấm ni-lông phủ hàng vải, giấy, bánh kẹo đóng gói; thùng để dồn hàng hỏng, hàng hết hạn riêng ra.
- Giấy tờ: một tờ ghi chú kiểm kho nhanh, vì dọn đầu năm là dịp tốt để biết mặt hàng nào tồn lâu, mặt hàng nào sắp hết.
Nhiều nhà chọn ngày theo lịch để làm việc này; chuyện xem ngày thuộc chuyên mục khác, ở đây chỉ nói phần dọn và tẩy uế. Nếu cần bột tẩy uế đóng gói sẵn có hướng dẫn trên bao, có thể tham khảo ở vatphamphongthuy.com.
Trình tự dọn và lau: từ trên xuống, từ trong ra
Thứ tự đúng giúp bụi không rơi lại vào chỗ vừa lau và không phải làm hai lần:
- Tắt quạt, tắt điều hoà, rút điện các thiết bị không cần thiết. Mở hết cửa cuốn, cửa sổ, cửa sau nếu có.
- Dồn hàng ra khỏi kệ theo từng khu, phủ bạt lên hàng dễ bám mùi. Hàng hỏng, hết hạn, bao bì rách để riêng một thùng.
- Quét trần, góc tường, quạt trần, đèn, mặt trên tủ cao trước tiên. Đây là chỗ bụi dày nhất và hay bị bỏ qua cả năm.
- Lau kệ, tủ kính, quầy thu ngân bằng khăn ẩm rồi khăn khô. Kính nên lau sau cùng trong khu đó để không dính bụi bay xuống.
- Quét và lau sàn từ góc trong cùng ra phía cửa. Theo tập quán, người buôn bán thường quét dồn rác vào trong rồi hốt, không quét tống ra cửa trong buổi đầu năm; về vệ sinh thì cách nào cũng được, miễn rác được gom vào bao.
- Lau khung cửa, tay nắm, cửa cuốn, bậc thềm và phần vỉa hè trước cửa hàng mình quản lý.
- Để sàn khô hẳn trước khi đốt bột. Sàn ướt cộng khói sẽ làm khói bám thành vệt mờ trên kính và gạch.
Đốt bột tẩy uế trong cửa hàng: đặt ở đâu, đốt bao nhiêu
Bột tẩy uế thường được đổ thành một núi nhỏ trên đĩa sứ, mồi lửa ở đỉnh cho bột cháy âm ỉ thành khói chứ không bùng ngọn. Trong cửa hàng, nên đặt đĩa ở lối đi giữa, cách kệ hàng ít nhất một sải tay, dưới đĩa lót thêm một viên gạch men hoặc tấm kim loại nếu sàn là gỗ hay thảm. Tuyệt đối không đặt đĩa trên kệ, trên thùng các-tông, gần rèm hoặc dưới tấm bạt phủ hàng.
Lượng dùng nên theo hướng dẫn in trên bao, vì mỗi loại bột cháy nhanh chậm khác nhau. Với cửa hàng một gian, thường chỉ cần một đĩa ở giữa và một đĩa gần cửa; cửa hàng hai tầng thì mỗi tầng một đĩa và đốt từng tầng, không đốt cùng lúc. Đốt ít mà khói đi khắp các góc nhờ gió từ cửa mở tốt hơn đốt nhiều trong phòng đóng kín. Khói dày đến mức cay mắt là dấu hiệu đã quá tay hoặc bột không hợp, nên dập bớt.
Có người cầm đĩa đi một vòng quanh cửa hàng theo tập quán. Nếu làm vậy, cầm đĩa bằng hai tay qua một miếng lót chịu nhiệt, đi chậm, tránh xa hàng vải và giấy, rồi đặt đĩa xuống chỗ cố định cho bột cháy hết. Ai trông khói thì ở lại đến khi tro nguội, không khoá cửa đi ăn sáng rồi quay lại.
Những rủi ro hay gặp ở cửa hàng và cách phòng
Cửa hàng khác nhà ở ở chỗ chứa nhiều hàng dễ cháy và nhiều thiết bị điện. Bảng dưới gom những tình huống người bán hàng hay kể lại:
| Tình huống | Vì sao nguy hiểm | Cách làm an toàn hơn |
|---|---|---|
| Đặt đĩa bột cạnh thùng hàng các-tông | Tàn lửa bắn hoặc đĩa nóng làm cháy sém giấy | Đặt giữa lối đi, lót gạch, cách hàng ít nhất một sải tay |
| Đóng cửa cuốn cho "khói giữ lại" | Khói đặc, người trong cửa hàng khó thở, đầu báo khói (nếu có) kêu | Mở cửa ít nhất một nửa, đốt lượng nhỏ |
| Đốt bột rồi bỏ đi mở hàng ở chỗ khác | Không ai trông khi bột bùng lửa hoặc đĩa nứt | Giao hẳn một người trông tới khi tro nguội |
| Đốt khi nhân viên đang xếp hàng thực phẩm | Khói và tro bám lên bánh kẹo, đồ ăn hở | Phủ hàng ăn, đốt xong mới bày |
| Đổ tro vào thùng rác giấy ngay | Tro còn than ngầm có thể bén cháy rác | Ngâm tro vào nước, chờ nguội hẳn rồi mới bỏ |
Cửa hàng nằm trong chợ có mái che chung hoặc trung tâm thương mại thường có quy định riêng về lửa; khi đó nên hỏi ban quản lý chợ trước, và nếu không được đốt thì dùng nước lá lau thay cho khói.
Sau khi khói tan: bày hàng và giữ cửa hàng thoáng
Chờ khoảng nửa giờ đến một giờ sau khi bột tắt, để gió lùa hết mùi rồi mới gỡ bạt phủ hàng. Lau lại một lượt khăn khô lên kính tủ và quầy, vì khói mỏng vẫn để lại lớp bụi mịn. Hàng nào bị ám mùi, như vải, gối, giấy gói quà, nên để gần cửa cho thoáng thêm vài giờ.
Bày lại hàng là phần nhiều người bỏ qua nhưng lại có ích nhất. Hàng bán chạy để nơi khách dễ thấy, hàng nặng để tầng dưới, hàng dễ vỡ không để ở mép kệ, lối đi giữa các kệ đủ rộng cho một người cầm giỏ đi qua. Thùng hàng hỏng đã gom ở bước dọn thì xử lý luôn trong ngày, đừng để lại "sau Tết tính".
Nếu cửa hàng có bàn thờ Thần Tài, việc lau dọn và sắp lễ cho bàn thờ thuộc một chuyên mục khác; ở đây chỉ nhắc là nên lau trước khi đốt bột để tro khói không bám vào bàn thờ mới lau. Những ngày đầu mở hàng, giữ cửa hàng thoáng vào buổi sáng, rác gom gọn trong ngày, là cách duy trì cái "mới" của buổi tẩy uế lâu hơn mọi thứ khác.
Phân công người làm để buổi dọn không kéo dài cả ngày
Buổi tẩy uế đầu năm hay bị kéo dài vì mọi người cùng làm một việc rồi cùng nghỉ. Cửa hàng có ba bốn người thì nên chia rõ: một người lo kệ cao và trần (đứng thang, có người giữ chân thang), một người dồn hàng và phân loại hàng hỏng, một người lau sàn, kính và khung cửa, còn chủ cửa hàng kiểm kho và quyết định món nào bỏ, món nào giữ. Người phụ trách khói nên là người không phải trèo thang hay chạy ra ngoài mua đồ trong lúc bột đang cháy.
Nếu chỉ có hai vợ chồng, nên chia buổi dọn thành hai đợt: đợt một vài ngày trước để dọn kệ, kho, trần; đợt hai sáng hôm tẩy uế chỉ lau sàn, lau cửa, đốt bột và bày hàng. Chia như vậy vừa đỡ mệt vừa tránh tình trạng đến trưa vẫn chưa đốt được bột, phải đốt vội lúc khách đã đến.
Trẻ nhỏ trong nhà thích phụ dọn thì giao những việc nhẹ như xếp lại hàng nhỏ, lau tay nắm cửa; không giao việc gần đĩa bột hay đứng trên ghế cao. Sau buổi dọn, ghi lại những việc tốn thời gian nhất để năm sau chuẩn bị sớm hơn: thường là trần và quạt, hoặc kho phía sau.
Khi nào không nên đốt bột trong cửa hàng
Có những cửa hàng không hợp để đốt bột, và chọn cách khác không có gì là "thiếu lễ". Cửa hàng trong toà nhà có đầu báo khói nối hệ thống chữa cháy tự động, cửa hàng bán xăng dầu, sơn, dung môi, gas, pháo hoa trang trí, cửa hàng quá hẹp chỉ có một cửa và không có lối gió, quầy hàng trong chợ chung mái: những nơi này nên dùng nước lá bưởi, nước gừng pha loãng để lau thay cho khói.
Cửa hàng có người làm đang mang thai, người bị hen suyễn hoặc bệnh phổi, hoặc có chó mèo, chim nuôi trong cửa hàng, thì nếu vẫn muốn đốt nên để họ ra ngoài trong lúc có khói và chỉ quay lại khi đã thông thoáng. Khi khói làm ai đó ho liên tục, chảy nước mắt, tức ngực, hãy dập bột và mở hết cửa; nếu khó thở kéo dài thì cần đi khám.
Cuối cùng, nếu năm đó cửa hàng không đủ người hoặc đang bận hàng Tết, chỉ cần dọn và lau kỹ là đủ. Tập quán tồn tại để người ta yên lòng, không phải để thêm áp lực vào những ngày bận nhất trong năm.
Câu hỏi thường gặp
Tẩy uế cửa hàng đầu năm nên làm trước hay sau ngày mở hàng?
Phần lớn người buôn bán làm trước ngày mở hàng một đến hai ngày, khi cửa hàng còn vắng và có thời gian dọn kỹ, để ngày mở hàng chỉ cần mở cửa đón khách. Một số nhà làm ngay buổi sáng mở hàng nhưng như vậy thường vội và dễ đốt bột khi hàng đã bày ra, nên cân nhắc.
Một cửa hàng nhỏ cần đốt bao nhiêu bột tẩy uế?
Nên theo hướng dẫn in trên bao vì mỗi loại cháy khác nhau. Với một gian hàng nhỏ, thường một đĩa ở giữa và một đĩa gần cửa là đủ; điều quan trọng là mở cửa cho gió lùa khói đi khắp nơi chứ không phải đốt thật nhiều. Khói cay mắt là dấu hiệu đã quá tay.
Có cần đốt bột ở kho phía sau cửa hàng không?
Không bắt buộc. Kho thường chất nhiều thùng giấy, hàng dễ cháy và ít cửa thông gió, nên an toàn hơn là dọn, lau, kiểm chuột gián và để cửa kho mở thoáng một buổi. Nếu muốn theo tập quán, có thể vẩy nước lá ở cửa kho thay vì đặt đĩa bột bên trong.
Đốt bột tẩy uế có làm cửa hàng đông khách hơn không?
Không có cơ sở nào bảo đảm điều đó, và người làm nghề lâu năm cũng hiểu rõ. Thứ giúp khách quay lại là hàng tốt, giá rõ ràng, cửa hàng sạch và người bán dễ chịu. Tục tẩy uế nên được xem là việc làm cho chính mình yên lòng khi bước sang năm mới.
Cửa hàng bán đồ ăn có đốt bột được không?
Được nếu cất hoặc phủ kín toàn bộ đồ ăn, đặt đĩa xa khu chế biến và bếp gas, đốt lượng nhỏ khi cửa mở, rồi lau lại mặt quầy sau khi khói tan. Nếu cửa hàng chỉ có một gian chật, nên chọn lau nước lá thay cho khói.
Tro bột tẩy uế xử lý thế nào cho đúng?
Để tro nguội hẳn, tốt nhất đổ một ít nước vào đĩa cho chắc không còn than ngầm, rồi gói lại bỏ vào rác thường hoặc đổ vào gốc cây, chậu đất ngoài trời theo tập quán của nhiều nhà. Không đổ tro còn ấm vào thùng rác có giấy hay ni-lông.