Khi người thân ở quê lên thành phố khám chữa bệnh và ở nhờ vài ngày đến vài tuần, phòng cho họ nên sạch, khô, thoáng, gần nhà vệ sinh, có lối đi không vướng; khi họ về, việc dọn gồm giặt toàn bộ chăn ga gối, lau các bề mặt hay chạm, thông gió và đổ rác, rồi mới làm phần tẩy uế theo tập quán nếu gia đình muốn. Nếu người ốm mắc bệnh truyền nhiễm, cách làm sạch phải theo hướng dẫn của cơ sở y tế.
Tục tẩy uế sau khi có người ốm ở lại có từ lâu, nhưng đây là chuyện tế nhị: người ở nhờ là ruột thịt, không ai muốn họ nghĩ rằng mình bị coi là "mang điều không may" vào nhà. Bài này nói cả hai phía: chuẩn bị chu đáo khi đón người ốm, và dọn dẹp sau đó một cách kín đáo, không làm ai chạnh lòng. Trường hợp người ốm nằm lâu ngày hay người mất trong nhà thuộc chuyên mục khác.
Một hoàn cảnh rất Việt Nam
Bệnh viện tuyến trên tập trung ở các thành phố lớn, nên chuyện người ở tỉnh lên khám, chữa bệnh rồi ở nhờ nhà con cháu, anh em là chuyện quen thuộc với rất nhiều gia đình. Có khi là vài ngày làm xét nghiệm, có khi là vài tuần điều trị ngoại trú, đi về giữa nhà và bệnh viện mỗi ngày.
Với gia đình đón, đây là lúc nhà vốn chật lại thêm người, sinh hoạt xáo trộn, có thêm thuốc men, đồ dùng của người bệnh. Với người ốm, ở nhờ thường đi kèm cảm giác ngại làm phiền. Cách chuẩn bị nhà cửa tử tế giúp cả hai bên thoải mái hơn trong những ngày khó khăn đó.
Tục tẩy uế sau khi người ốm về, nếu được làm, nên được hiểu là việc làm sạch và làm mới căn phòng sau một thời gian dài có người bệnh, chứ không phải "đuổi" điều gì do người thân mang đến. Giữ được cách hiểu ấy, gia đình mới làm được mà không ai phải ngại.
Ở nhiều vùng quê, chính người ốm cũng mang theo nếp riêng: có người muốn có chỗ thắp nén hương khấn vái cho mau khỏi, có người kiêng gió, kiêng tắm. Gia đình đón có thể tôn trọng những điều vô hại, và nhẹ nhàng khuyên với những điều trái với dặn dò của bác sĩ điều trị.
Chuẩn bị phòng khi đón người ốm ở nhờ
Những việc nên làm trước ngày người thân đến:
- Chọn phòng gần nhà vệ sinh nhất, ưu tiên tầng thấp nếu người ốm đi lại khó khăn; tránh phòng phải leo nhiều bậc.
- Dọn bớt đồ trong phòng, mở lối đi rộng từ giường ra cửa và ra nhà vệ sinh; dọn thảm nhỏ dễ vấp, dây điện vắt ngang sàn.
- Giặt sạch chăn ga gối, phơi khô; chuẩn bị thêm một bộ để thay.
- Lau phòng, vệ sinh quạt, điều hoà; kiểm tra đèn đủ sáng, có đèn ngủ nhỏ để đi lại ban đêm.
- Đặt sẵn bình nước, cốc riêng, khăn riêng, thùng rác có nắp, một khay để thuốc và giấy tờ khám bệnh.
- Nhà vệ sinh có tay vịn hoặc ghế nhựa chắc, thảm chống trơn nếu người ốm yếu hoặc lớn tuổi.
Những việc này không tốn kém mà giúp người ốm tự lo được sinh hoạt, đỡ ngại khi phải nhờ vả. Cũng đừng quên hỏi người thân có kiêng gì, cần gì riêng, như gối cao, chăn mỏng, đồ ăn mềm.
Trong thời gian người ốm ở lại: giữ phòng sạch mà không phiền
Người ốm thường mệt, ngại để người khác dọn phòng mình. Gia đình có thể khéo léo: mỗi ngày vào hỏi thăm, tiện tay mang rác ra, thay nước, mở cửa sổ cho thoáng vào giờ ấm. Thay ga gối mỗi tuần hoặc khi bẩn, giặt riêng với đồ của trẻ nhỏ trong nhà.
Những bề mặt hay chạm như tay nắm cửa, công tắc đèn, tay vịn, vòi nước nhà vệ sinh nên được lau thường xuyên bằng khăn và chất lau thông thường. Nếu người ốm đang có bệnh có thể lây như cúm, lao, bệnh đường ruột, hãy hỏi bác sĩ điều trị về cách sinh hoạt chung: dùng đồ riêng, đeo khẩu trang, rửa tay, xử lý đồ dùng.
Thuốc men để ở khay riêng, xa tầm với trẻ nhỏ. Bơm kim tiêm, băng gạc đã dùng (nếu có) bỏ vào hộp kín theo hướng dẫn của cơ sở y tế, không bỏ chung rác thường.
Dọn phòng sau khi người ốm về: việc cần làm theo từng trường hợp
Mức độ dọn tuỳ bệnh và thời gian ở. Bảng dưới là hướng chung; với bệnh truyền nhiễm, theo hướng dẫn của cơ sở y tế:
| Trường hợp | Việc chính | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khám bệnh vài ngày, không lây | Giặt chăn ga gối, lau bề mặt, mở thoáng | Như dọn phòng sau khi có khách |
| Điều trị vài tuần, không lây | Như trên, thêm giặt rèm, lau tủ, phơi nệm, vệ sinh điều hoà | Đổ thuốc thừa theo hướng dẫn, không đổ bồn cầu |
| Bệnh lây qua đường hô hấp | Thông gió nhiều ngày, giặt toàn bộ đồ vải, lau khử khuẩn bề mặt | Hỏi cơ sở y tế cách làm sạch phù hợp |
| Bệnh lây qua đường tiêu hoá | Vệ sinh kỹ nhà vệ sinh, tay nắm, vòi nước, đồ ăn uống | Theo hướng dẫn y tế về chất khử khuẩn |
| Có dùng thiết bị y tế tại nhà | Trả lại hoặc vệ sinh theo hướng dẫn nơi cho mượn | Rác y tế xử lý riêng |
Khử khuẩn không có nghĩa là dùng càng nhiều hoá chất càng tốt. Dùng đúng loại, đúng cách theo nhãn và hướng dẫn y tế, không trộn các chất tẩy với nhau, mở cửa khi lau, đeo găng tay.
Bữa ăn, nước uống và bếp khi nhà có người ốm
Người ốm đang điều trị thường có chế độ ăn riêng theo dặn dò của bác sĩ: ăn mềm, ít muối, kiêng đường, kiêng một số món. Nấu riêng mỗi ngày là việc mệt; nhiều gia đình nấu chung phần cơ bản rồi tách phần cho người ốm trước khi nêm nếm cho cả nhà. Hỏi rõ người ốm ăn được gì, không ăn được gì, thay vì đoán.
Bát đũa, cốc của người ốm có thể dùng riêng nếu bệnh có khả năng lây, rửa bằng nước rửa chén thông thường và để khô. Với bệnh không lây, dùng chung như người nhà là cách để người thân không thấy bị cách biệt. Tủ lạnh có thêm hộp đồ ăn riêng, sữa, thuốc cần bảo quản lạnh nên được dán nhãn, xếp một ngăn riêng.
Bếp trong những tuần này hay bừa bộn hơn vì nấu nhiều bữa. Dọn bếp mỗi tối, đổ rác thực phẩm hằng ngày giúp nhà không có mùi, không có ruồi gián, điều đặc biệt quan trọng khi trong nhà có người sức khoẻ yếu.
Phần tẩy uế theo tập quán: kín đáo và đúng lúc
Sau khi đã dọn và thông gió, nếu gia đình muốn làm theo tập quán, có thể lau nước lá bưởi hoặc nước gừng pha loãng ở khung cửa phòng, đốt một ít bột ở phòng khách khi cửa mở và có người trông. Phòng nhỏ, đóng kín thì không đặt đĩa bột bên trong; khói đọng lại bám vào nệm, rèm.
Nên làm sau khi người thân đã về đến nhà, đã ổn, không làm ngay khi họ vừa xách túi ra cửa. Một hành động vội vàng có thể khiến người ốm, vốn đã ngại làm phiền, nghĩ rằng mình bị coi là không may. Với họ hàng ở quê, những chuyện như vậy truyền đi rất nhanh và để lại khúc mắc lâu dài.
Cũng không cần nói nhiều về việc này. Dọn phòng sạch sẽ sau khi khách về là việc ai cũng làm; phần tập quán là chuyện riêng của gia đình.
Nếu người thân còn quay lại tái khám nhiều lần, có thể giữ nguyên căn phòng đã chuẩn bị, chỉ giặt chăn ga và mở thoáng giữa các lần. Như vậy người ốm có cảm giác có một chỗ quen thuộc của mình, và gia đình đỡ phải dọn dẹp lớn mỗi lần.
Khi người ốm là người cao tuổi
Người cao tuổi ở nhờ đi chữa bệnh cần thêm vài điều. Ban đêm, đèn ngủ nhỏ dọc lối từ giường ra nhà vệ sinh giúp tránh vấp ngã, nguyên nhân chấn thương hay gặp ở người già. Giường không quá cao, có chỗ vịn khi đứng dậy. Nhà vệ sinh có tay vịn hoặc ghế chắc chắn.
Người cao tuổi thường nhạy cảm với khói và mùi mạnh. Trong thời gian họ ở, tránh đốt bột, đốt hương nhiều trong nhà; nếu bàn thờ có thắp hương hằng ngày, đóng cửa phòng người già hoặc giảm số nén. Không xịt hương liệu, côn trùng trong phòng khi họ đang ở trong đó.
Nhiều ông bà ở quê giữ nếp rất kỹ, có khi chính họ đề nghị tẩy uế phòng sau khi về để "trả phòng sạch cho con cháu". Nếu vậy, cứ để ông bà nói cách làm theo nếp quê và con cháu làm theo, kèm những lưu ý an toàn khói lửa.
Chăm sóc người chăm sóc
Những tuần có người thân ốm ở nhờ, người trong nhà, thường là người con, người dâu, vừa đi làm vừa đưa đón đi viện, nấu ăn riêng, thức đêm. Mệt mỏi tích lại, nhà cửa bừa bộn hơn ngày thường là chuyện dễ hiểu. Chia việc trong nhà, nhờ anh chị em luân phiên đưa đón, đặt đồ ăn sẵn vài bữa là những cách giảm tải.
Sau khi người thân về, buổi dọn nhà là lúc cả gia đình cùng làm, không dồn cho một người. Có nhà coi buổi dọn đó như một cách khép lại giai đoạn vất vả, kèm một bữa cơm đơn giản cho cả nhà nghỉ ngơi.
Nếu người chăm sóc thấy kiệt sức, mất ngủ kéo dài, hay lo âu, đó là dấu hiệu nên nghỉ ngơi và tìm sự hỗ trợ, có khi là từ nhân viên y tế. Một ngôi nhà sạch sẽ không có nhiều ý nghĩa nếu người giữ nó đang kiệt sức.
Câu hỏi thường gặp
Người ốm ở nhờ về rồi có cần tẩy uế phòng không?
Không bắt buộc. Việc cần làm là giặt chăn ga gối, lau bề mặt, thông gió, với bệnh truyền nhiễm thì làm sạch theo hướng dẫn y tế. Tẩy uế theo tập quán là tuỳ nếp nhà, nên làm kín đáo sau khi người thân đã về, không làm họ chạnh lòng.
Có nên đốt bột trong phòng khi người ốm vẫn đang ở?
Không nên. Người ốm, nhất là người có bệnh hô hấp, tim mạch hoặc người cao tuổi, dễ bị khói làm khó chịu, ho, khó thở. Nếu muốn theo tập quán, chờ họ về rồi làm, hoặc chỉ lau nước lá ở khung cửa.
Nệm người ốm nằm lâu có cần thay không?
Tuỳ tình trạng. Nệm có vỏ bọc được giặt và phơi nắng, hút bụi kỹ thường dùng lại được. Nệm bị thấm dịch, mốc hoặc có mùi không hết thì nên thay. Dùng tấm lót chống thấm từ đầu giúp bảo vệ nệm.
Thuốc thừa người ốm để lại thì xử lý thế nào?
Không tự dùng thuốc thừa của người khác. Hỏi người thân có cần mang về không; nếu bỏ, gói kín, bỏ vào rác thường hoặc theo hướng dẫn của nhà thuốc, cơ sở y tế. Không đổ thuốc xuống bồn cầu, cống.
Nhà có trẻ nhỏ thì đón người ốm ở nhờ cần lưu ý gì?
Hỏi bác sĩ của người ốm xem bệnh có lây không và cần phòng tránh gì. Để thuốc men xa tầm với trẻ, giặt đồ riêng, nhắc trẻ rửa tay. Người ốm bệnh lây qua đường hô hấp nên hạn chế tiếp xúc gần với trẻ nhỏ.
Làm sao để người ốm ở nhờ không thấy ngại?
Chuẩn bị phòng chu đáo, để sẵn đồ dùng riêng để họ tự lo được, hỏi han nhẹ nhàng, không bàn chuyện tốn kém hay phiền hà trước mặt họ. Sau khi họ về, dọn dẹp và làm tập quán kín đáo, không nói ra.