Treo một bó ngải cứu khô ở cửa là tập quán có ở nhiều vùng, thường làm vào dịp Tết Đoan ngọ hoặc khi tẩy uế nhà, với ý nghĩa xua điều không lành và làm thơm nhà theo quan niệm dân gian. Muốn bó ngải không mốc, không thành ổ bụi, cần phơi thật khô trước khi treo, treo ở chỗ thoáng có mái che, xa bếp lửa, và thay khi bó ngải đã vụn, bạc màu hoặc có mốc. Người dị ứng phấn hoa và nhà có thú cưng cần chú ý thêm.
Bài này nói về bó ngải dùng để treo. Đốt ngải, xông ngải cho thơm phòng là chuyện xông hương thường ngày, không thuộc phạm vi ở đây; còn tắm hay lau bằng nước ngải nấu là chủ đề của chuyên mục nước lá. Phần chính là cách hái, phơi, bó, treo, thay, và những điều cần biết về an toàn.
Ngải cứu trong tập quán treo cửa
Ngải cứu là cây thân thảo mọc phổ biến ở nước ta, lá có mặt dưới trắng bạc, mùi thơm hăng đặc trưng. Trong đời sống, ngải cứu quen thuộc như một loại rau, một vị thuốc dân gian. Mùi hăng mạnh của nó, giống như tỏi, khiến ngải từ lâu gắn với ý niệm xua đuổi trong nhiều nền văn hoá Đông Á.
Tập quán treo ngải ở cửa dịp Tết Đoan ngọ, mùng năm tháng năm âm lịch, có ở nhiều nơi trong vùng. Ở Trung Hoa, người ta treo ngải cùng xương bồ trước cửa. Ở Việt Nam, Tết Đoan ngọ gắn với tục "giết sâu bọ", hái lá mùng năm phơi khô, và ở một số gia đình là treo một bó ngải ở cửa. Thời điểm này rơi vào đầu mùa hè nóng ẩm, khi muỗi, côn trùng và bệnh mùa hè bắt đầu nhiều, nên các tập tục "xua" mang theo cả kinh nghiệm phòng bệnh của người xưa.
Ngoài dịp Đoan ngọ, một số gia đình treo bó ngải ở cửa sau buổi tẩy uế nhà, khi về nhà mới hay sau tang lễ. Như các vật dân gian khác, đây là niềm tin để yên lòng, không có bằng chứng bó ngải treo cửa ngăn được bệnh hay điều gì. Bó ngải khô thơm nhẹ ở cửa, nếu được giữ sạch, là một vật trang trí mộc mạc dễ chịu.
Nhận đúng cây ngải cứu trước khi hái
Ngải cứu trồng trong vườn hay bán ở chợ rau thường dễ nhận: cây cao vừa phải, lá xẻ thuỳ, mặt trên xanh, mặt dưới phủ lông trắng bạc, vò lá có mùi thơm hăng quen thuộc. Nhưng chi ngải có nhiều loài, và ở các vùng khác nhau người ta gọi tên khác nhau. Có loài ngải đắng chứa tinh dầu mà khi dùng nhiều có thể gây độc, có những cây dại lá xẻ trông na ná nhưng không phải ngải.
Với mục đích treo cửa, nhầm cây thường không gây hại lớn, nhưng nếu bó ngải đó sau này bị ai đó trong nhà lấy nấu ăn hay sắc uống thì lại là chuyện khác. Vì vậy chỉ hái cây đã biết chắc, ưu tiên ngải trồng trong vườn nhà hoặc mua ở chợ rau. Không hái cây mọc dại ven đường, bờ ruộng mới phun thuốc, cạnh cống rãnh, vì cây có thể nhiễm bẩn hay dư lượng thuốc.
Tập quán hái "lá mùng năm" của một số vùng gồm nhiều loại lá khác nhau phơi khô để dành, phần lớn để nấu nước. Đó là cách dùng lá như dược liệu dân gian, cần hiểu biết riêng và nên hỏi người có chuyên môn; bó ngải treo cửa chỉ là vật treo, giữ riêng, không lẫn với lá để dành sắc uống.
Hái và phơi ngải cho bó treo không mốc
Mốc là vấn đề số một của bó ngải treo cửa. Phần lớn bó ngải mốc vì chưa khô hẳn khi treo. Các bước dưới đây giúp tránh điều đó:
- Hái vào buổi sáng khi sương đã ráo, chọn ngọn và cành bánh tẻ, lá xanh, không sâu, không bụi bẩn. Ngải mua ở chợ thì chọn bó tươi, lá không dập úng.
- Rửa nhanh nếu bẩn, rồi vẩy và để ráo nước hẳn trước khi phơi; ngải sạch thì chỉ cần giũ.
- Bó thành nắm nhỏ, đường kính chừng cổ tay, buộc ở gốc. Bó to quá thì phần giữa khô chậm, dễ mốc.
- Phơi treo ngược ở nơi thoáng, có nắng nhẹ hoặc bóng râm có gió, tránh nắng gắt làm lá giòn vụn và bạc màu nhanh.
- Lật, giũ nhẹ mỗi ngày, kiểm phần lõi bó. Tuỳ thời tiết, thường cần vài ngày tới hơn một tuần.
- Kiểm độ khô: lá giòn, bẻ thân nghe gãy khô, không còn cảm giác mát ẩm ở lõi bó.
- Chỉ treo khi đã khô hẳn. Ngày nồm, mưa dầm thì phơi trong nhà có quạt, hoặc chờ trời khô.
Bó ngải khô đúng cách giữ được màu xanh xám và mùi thơm nhẹ khá lâu. Bó ngải bị ủ ẩm sẽ chuyển màu nâu đen, có mùi hôi mốc, lá dính vào nhau, và không nên treo trong nhà.
Treo ở đâu, thay khi nào
Bó ngải là vật khô, nhẹ, dễ bắt lửa và dễ bám bụi. Bảng dưới gợi ý chỗ treo và dấu hiệu nên thay:
| Chỗ treo | Có hợp không | Lưu ý |
|---|---|---|
| Mặt trong khung cửa chính, có mái che | Hợp | Treo cao, chắc, không chạm đầu người đi qua |
| Dưới hiên hứng mưa hắt | Không hợp | Ngải ướt sẽ mốc nhanh |
| Cửa bếp, gần bếp gas, bếp than | Không hợp | Ngải khô bắt lửa rất nhanh |
| Cửa phòng ngủ có người dị ứng | Cân nhắc | Bụi lá vụn và mùi có thể gây hắt hơi, ngứa mũi |
| Cạnh đèn trang trí, đèn sợi đốt | Không hợp | Nhiệt từ bóng đèn có thể làm ngải bén lửa |
| Cửa căn hộ chung cư phía trong | Hợp | Không treo ngoài hành lang chung |
Dấu hiệu nên thay: lá vụn rơi nhiều xuống sàn, bó ngải bạc màu, hết mùi, có mạng nhện, có đốm mốc, có mọt. Nhiều gia đình thay mỗi năm vào dịp Đoan ngọ hoặc dịp dọn nhà cuối năm. Bó ngải cũ bỏ vào rác hữu cơ hoặc ủ phân; không đốt trong nhà.
Dị ứng, mang thai, trẻ nhỏ và thú cưng
Người dị ứng phấn hoa. Phấn hoa của các cây chi ngải được ghi nhận là một nguồn dị ứng ở nhiều nơi trên thế giới, gây hắt hơi, sổ mũi, ngứa mắt. Ngải hái khi đang có hoa mang theo phấn. Nếu trong nhà có người viêm mũi dị ứng, nên hái ngải chưa ra hoa, treo ở cửa chính xa phòng ngủ, và tháo xuống nếu thấy triệu chứng nặng lên.
Tiếp xúc da. Một số người bị ngứa, nổi mẩn khi tiếp xúc nhiều với lá ngải tươi. Đeo găng khi hái, bó số lượng lớn; rửa tay sau khi làm.
Phụ nữ mang thai. Bó ngải treo cửa là vật treo, không phải thứ để ăn uống hay làm thuốc. Việc dùng ngải cứu như thực phẩm hay vị thuốc khi mang thai cần hỏi ý kiến bác sĩ, không tự dùng theo truyền miệng.
Trẻ nhỏ. Lá ngải khô vụn có thể bị trẻ bốc cho vào miệng, mũi. Treo cao, quét sạch lá vụn dưới chỗ treo.
Chó mèo. Một số cây chi ngải có chứa tinh dầu có thể gây hại cho chó mèo khi ăn nhiều. Treo ngoài tầm với, không để thú cưng nhai bó ngải; nếu thú cưng có biểu hiện nôn, mệt bất thường sau khi nhai, liên hệ bác sĩ thú y.
Bó ngải và lửa: một rủi ro bị xem nhẹ
Ngải cứu khô là vật liệu bắt lửa rất tốt, chính vì thế mà ngải khô từng được dùng làm mồi lửa và làm nguyên liệu cho các hình thức đốt ngải trong y học cổ truyền. Một bó ngải khô treo gần bếp, gần bàn thờ có nến, đèn dầu, hay ngay trên chỗ đặt đĩa bột trong buổi tẩy uế có thể bén lửa từ một tàn lửa nhỏ, rồi cháy lan lên khung cửa gỗ, rèm.
Trong ngày tẩy uế có đốt bột, nên treo bó ngải sau khi đã xong phần đốt và nhà đã thông thoáng, hoặc treo ở cửa cách xa chỗ đặt đĩa. Không treo ngải ngay phía trên lối đi người cầm que mồi, bật lửa. Trong những ngày lễ có thắp nến, đèn trang trí, giữ khoảng cách giữa bó ngải và nguồn nhiệt.
Trong nhà có bình chữa cháy mini hoặc chăn chống cháy là điều nên có cho mọi gia đình, không riêng gì nhà treo ngải. Biết vị trí để chúng và cách dùng giúp xử lý nhanh một đám lửa nhỏ trước khi nó lớn lên.
Giữ tập quán cho gọn: một bó nhỏ là đủ
Một bó ngải nhỏ, khô, sạch treo ở mặt trong khung cửa chính đã mang đủ ý nghĩa của tập quán. Không cần treo ngải ở mọi cửa, mọi phòng, càng không cần treo bó to nặng. Bó nhỏ dễ phơi khô, ít rụng lá, ít bám bụi và dễ thay hơn.
Nếu muốn giữ mùi thơm nhẹ của ngải trong nhà lâu hơn, có thể treo vài nhánh khô trong tủ quần áo, cho vào túi vải thưa đặt trong ngăn kéo, thay mỗi vài tháng. Cách này cũng cần ngải thật khô và nhà không quá ẩm. Đó là cách dùng lá khô như túi thơm, khác với việc đốt ngải để xông.
Với nhà phố, căn hộ không có chỗ phơi, có thể mua bó ngải đã phơi khô ở chợ hoặc hàng thảo mộc. Khi mua, ngửi thử xem còn mùi thơm hăng tự nhiên không, nhìn kỹ lõi bó có đốm mốc trắng hay đen không, lá có quá vụn nát không. Bó ngải khô đúng cách cầm lên thấy nhẹ, giòn, không có mùi ẩm.
Như mọi vật treo theo tập quán, bó ngải có giá trị khi nó được giữ sạch đẹp. Một bó ngải đen mốc, bám mạng nhện ở cửa không còn mang cảm giác "xua điều không lành" nữa, mà ngược lại làm lối vào trông cũ kỹ. Thay đúng hẹn là phần quan trọng không kém việc treo.
Câu hỏi thường gặp
Mua ngải cứu tươi ở chợ có phơi treo được không?
Được. Chọn bó tươi, lá xanh, không úng dập, giũ sạch, chia thành nắm nhỏ rồi phơi treo ngược ở nơi thoáng. Ngải bán ở chợ đôi khi đã để qua đêm, hơi héo; phơi sớm trong ngày để khỏi úng.
Bó ngải treo cửa bị mốc thì có phơi lại được không?
Mốc đã lan vào bó thì nên bỏ, không phơi lại để treo tiếp vì bào tử mốc vẫn còn và có thể gây hắt hơi, dị ứng. Làm bó mới, phơi thật khô, và kiểm chỗ treo có bị ẩm, hắt mưa không.
Có thể treo ngải cứu tươi ngay ở cửa không?
Có thể treo vài ngày cho dịp lễ, nhưng ngải tươi héo nhanh, rũ xuống, ngày ẩm còn thâm đen và mốc. Muốn treo lâu thì phơi khô trước. Nếu treo tươi, tháo xuống sau vài ngày.
Ngải treo cửa có đuổi được muỗi không?
Ngải có mùi hăng, nhưng một bó ngải khô treo ở cửa không có tác dụng đáng kể với muỗi trong nhà. Phòng muỗi hiệu quả là dọn nước đọng, dùng màn, lưới chống muỗi ở cửa sổ.
Đốt bó ngải cũ khi thay có được không?
Không nên đốt trong nhà hay trong sân gần nhà vì tạo khói và tàn lửa. Bỏ bó cũ vào rác hữu cơ hoặc ủ cùng phân trộn ngoài vườn. Đốt ngải để xông là một thói quen khác, cần lưu ý an toàn riêng.
Ngoài ngải cứu còn treo lá gì ở cửa?
Tuỳ vùng, có nơi treo xương bồ, lá bưởi khô, lá dứa hay các loại lá hái dịp mùng năm tháng năm. Nguyên tắc chung giống nhau: phơi khô, treo chỗ thoáng có mái che, xa lửa, thay khi vụn hay mốc.