Cành đào và cành dâu là hai loại cành cây hay được nhắc trong tập quán tẩy uế: người ta cài cành ở trên cửa, đặt trong nhà, hoặc ở một số nơi dùng cành dâu như "roi" trong nghi thức, theo quan niệm dân gian rằng chúng ngăn được điều không lành. Những quan niệm này có nguồn gốc từ truyện kể và tập tục lâu đời, phần lớn có giao thoa với văn hoá các nước láng giềng. Dùng cành sạch, không sâu bệnh, cài chắc, xa lửa và bỏ khi đã khô héo là đủ để giữ tập quán gọn gàng.
Bài này giới thiệu ý nghĩa của hai loại cành trong quan niệm dân gian, những cách dùng thường gặp, cách chọn, cắm và bỏ cành, và những điều cần lưu ý về an toàn cho trẻ nhỏ, về cây có nhựa, sâu bệnh. Chuyện cắm hoa đào ngày Tết để trang trí là đề tài khác, chỉ được nhắc khi liên quan.
Gỗ đào trong quan niệm dân gian
Trong văn hoá Trung Hoa cổ, gỗ đào được coi là có khả năng xua đuổi tà ma. Nhiều truyện kể liên quan tới cây đào: hình tượng hai vị thần canh cửa đứng dưới gốc đào lớn, tục treo tấm gỗ đào vẽ hình thần canh cửa ngày Tết, kiếm gỗ đào trong các nghi lễ dân gian. Những hình ảnh này lan sang các nước trong vùng chịu ảnh hưởng văn hoá Hán, trong đó có Việt Nam, và hoà vào tập tục địa phương.
Ở Việt Nam, cành đào gắn chặt nhất với Tết miền Bắc. Ngoài ý nghĩa trang trí và chúc may mắn, nhiều người lớn tuổi vẫn coi cành đào trong nhà dịp Tết là thứ "giữ nhà" những ngày đầu năm. Trong tập quán tẩy uế, có gia đình cài một nhánh đào nhỏ ở cửa, hay đặt cành đào khô trong nhà sau khi dọn dẹp, với cùng một ý nghĩa.
Cần nhìn những quan niệm này như di sản văn hoá: chúng kể về cách người xưa hình dung thế giới và mong muốn được bình an. Không có bằng chứng cho thấy cành đào ngăn được điều gì theo nghĩa đen. Hiểu nguồn gốc giúp ta giữ tập quán với sự trân trọng mà không cần sợ hãi nếu thiếu nó.
Cành dâu và tục "roi dâu"
Cây dâu tằm gắn liền với nghề trồng dâu nuôi tằm của nhiều vùng quê Việt Nam. Trong một số tập tục dân gian, cành dâu được dùng làm "roi dâu", quất nhẹ quanh giường người ốm, quanh nhà, hay trong các nghi thức của thầy cúng, theo quan niệm xua điều không lành ra khỏi nhà. Cũng có nơi cài cành dâu ở cửa hay đặt dưới gối. Cách làm và lời giải thích thay đổi theo từng vùng và từng người kể.
Những tục này gắn với một thời mà người ta thiếu hiểu biết về nguyên nhân bệnh tật. Khi trong nhà có người ốm, các nghi thức như vậy giúp gia đình có việc để làm, có hy vọng. Ngày nay, người ốm cần được khám và điều trị đúng; nghi thức nếu có chỉ là phần làm yên lòng thêm, tuyệt đối không thay việc đưa người bệnh đi khám.
Không nên dùng roi dâu hay bất kỳ thứ gì để đánh, quất lên người, kể cả "nhẹ", đặc biệt là trẻ em và người bệnh. Nếu gia đình muốn giữ tục, hình thức tượng trưng như cài một cành dâu nhỏ ở cửa phòng là đủ.
Những cách dùng cành thường gặp và lưu ý
Bảng dưới gom các cách dùng cành đào, cành dâu hay gặp trong tập quán tẩy uế, kèm điểm cần chú ý về an toàn và vệ sinh:
| Cách dùng | Ý nghĩa dân gian | Lưu ý |
|---|---|---|
| Cài một nhánh nhỏ trên khung cửa chính | Giữ cửa, ngăn điều không lành | Cài chắc, không rơi khi đóng mở cửa; bỏ khi khô héo |
| Đặt cành trong bình ở phòng khách | Làm mới không gian, đón điều lành | Thay nước thường xuyên để không muỗi, không mùi |
| Đặt cành khô dưới gối, cạnh giường | Giúp ngủ yên | Không đặt trong giường trẻ nhỏ; cành khô có mảnh, gai nhọn |
| Dùng cành làm roi trong nghi thức | Xua điều không lành | Chỉ tượng trưng, không quất lên người |
| Đốt cành khô trong buổi tẩy uế | Tẩy uế bằng khói | Không nên: cành đốt trong nhà tạo khói, tàn lửa; đây không phải cách an toàn |
Với cành đặt trong bình, nước bình đọng lâu ngày là nơi muỗi đẻ trứng và vi khuẩn sinh mùi. Thay nước hai ba ngày một lần, rửa bình, cắt vát lại gốc cành nếu muốn cành tươi lâu hơn.
Cây nêu và cành cây trước nhà dịp Tết
Nói tới cành cây ngăn điều không lành trong tập quán Việt thì phải kể đến cây nêu. Theo truyện kể dân gian phổ biến, cây nêu là một cây tre cao dựng trước nhà dịp Tết, trên ngọn treo những vật như khánh đất nung, lá cây, vật trang trí, để đánh dấu đất của người và ngăn ma quỷ quấy nhiễu. Kèm theo cây nêu là tục rắc vôi bột trước sân, có nơi rắc thành hình cung tên. Cây nêu thường được nói là dựng khoảng cuối tháng Chạp và hạ sau mấy ngày đầu năm mới, tuỳ vùng.
Tục dựng nêu nay còn ở một số làng quê, khu du lịch văn hoá và trong các lễ hội Tết, ít gặp ở nhà phố. Cành đào trong nhà ngày Tết, cành cây cài cửa trong buổi tẩy uế có thể xem là những hình thức nhỏ hơn của cùng một ý niệm: dùng cây cối để đánh dấu, che chắn ngôi nhà trong thời khắc chuyển giao.
Hiểu mối liên hệ này giúp các gia đình trẻ giữ tập quán theo cách phù hợp với nhà ở hiện nay: không nhất thiết dựng nêu hay rắc vôi, mà có thể cài một nhánh cây nhỏ ở cửa, cắm một bình cành đào trong phòng khách, và giữ ý nghĩa đón năm mới bình an. Với trẻ con, kể chuyện cây nêu như một câu chuyện văn hoá cũng là cách hay để trẻ biết về Tết xưa.
Chọn cành sạch và an toàn
Cành dùng trong buổi tẩy uế là thứ được đưa vào nhà, đặt gần người. Chọn cành theo các tiêu chí sau:
- Không sâu bệnh, không nấm mốc: lật lá, nhìn kỹ kẽ cành; cành có rệp, sâu đục, nấm trắng thì không đem vào nhà.
- Không phun thuốc bảo vệ thực vật gần đây: cành dâu, cành đào mua ở vườn trồng có thể đã được phun thuốc. Hỏi người bán, rửa qua cành và lau khô trước khi dùng.
- Cắt từ cây khoẻ, đúng cách: nếu cắt ở vườn nhà, dùng kéo sắc cắt gọn, không bẻ dập làm cây chủ bị thương; không bẻ cành ở cây công cộng.
- Kích thước vừa phải: nhánh dài khoảng một gang tới vài gang tay là đủ để cài cửa; cành to dài khó cố định, dễ rơi.
- Tránh cành có gai nhọn, mảnh dăm: nhất là khi nhà có trẻ nhỏ; mài nhẵn chỗ cắt nếu cần.
- Không dùng cành cây lạ không biết tên: một số cây cảnh có nhựa độc hoặc gây kích ứng da.
Đào dùng để cài cửa trong tập quán tẩy uế không cần là cành đào hoa đẹp đắt tiền. Một nhánh nhỏ cắt tỉa từ cây trong vườn, hoặc nhánh nhỏ tách ra từ cành đào Tết của nhà, là đủ.
Cài cành ở cửa: làm gọn từng bước
Cài cành cây ở cửa là cách dùng phổ biến nhất. Làm theo các bước sau để cành chắc chắn, không gây phiền hay nguy hiểm:
- Lau sạch khung cửa chỗ định cài, kiểm có đinh, móc sẵn không.
- Chọn vị trí phía trên cửa, ngoài tầm với của trẻ và không chạm đầu người cao khi đi qua.
- Cố định bằng dây hoặc kẹp, không đóng đinh mới vào khung cửa gỗ đẹp nếu không cần; có thể buộc vào móc có sẵn.
- Đóng mở cửa thử vài lần xem cành có rơi, có cọ vào cánh cửa không.
- Không cài gần đèn, ổ điện, không cài ở cửa bếp gần lửa.
- Kiểm sau vài ngày: cành khô héo, rụng lá, có sâu thì tháo xuống.
- Bỏ cành đúng cách: bỏ vào rác hữu cơ hoặc để mục ở góc vườn; không đốt trong nhà.
Ở căn hộ chung cư, cài cành phía trong cửa căn hộ chứ không ở mặt ngoài hành lang chung, để không vướng lối đi của hàng xóm và không trái nội quy toà nhà.
Cành cây trong nhà và người dị ứng, trẻ nhỏ
Một số người dị ứng với phấn hoa, nhựa cây hay nấm mốc bám trên cành lá. Cành đào đang nở hoa có phấn, cành lá để lâu trong nhà ẩm có thể mốc. Nếu trong nhà có người viêm mũi dị ứng, hen suyễn, chọn cành nhỏ, ít hoa, đặt ở cửa thay vì trong phòng ngủ, và bỏ đi khi thấy héo hay có mốc.
Trẻ nhỏ có thể bẻ cành, cho lá vào miệng, chọc vào mắt bạn. Cành khô giòn gãy thành mảnh nhọn. Đặt cành ngoài tầm với, và nói với trẻ đây là cành của ông bà để ở cửa, không phải đồ chơi.
Cành cây trong nhà cũng có thể mang theo côn trùng nhỏ như rệp, kiến, nhện từ vườn vào. Giũ cành ở ngoài trời, kiểm kẽ lá trước khi cài. Nếu sau vài ngày thấy kiến bò theo khung cửa lên chỗ cài cành, tháo cành xuống, lau khung cửa và kiểm xem cành có rệp tiết dịch ngọt thu hút kiến không.
Với thú cưng, lá và cành của một số loài cây có thể gây hại khi nhai nhiều. Hạt, lá của cây đào và nhiều cây cùng họ có chứa hợp chất có thể sinh độc khi bị nhai nát với lượng lớn. Đặt cành ở chỗ chó mèo không với tới và liên hệ bác sĩ thú y nếu thú cưng có dấu hiệu bất thường sau khi nhai cành lá.
Câu hỏi thường gặp
Không có cành đào, cành dâu thì dùng cành gì thay?
Tập quán mỗi vùng khác nhau; nhiều nhà dùng lá bưởi, cành lá thơm có sẵn trong vườn, hoặc bỏ qua bước này. Ý nghĩa nằm ở mong muốn nhà yên, không ở loại cành. Chọn cành sạch, không độc, không gai là đủ.
Cành đào Tết sau khi tàn có dùng để tẩy uế được không?
Một số gia đình giữ một nhánh nhỏ cài cửa sau Tết. Nếu làm, chọn đoạn còn chắc, không mốc, bỏ hoa lá héo. Cành đã khô giòn thì nên bỏ vì dễ gãy rơi và bám bụi.
Có nên đốt cành dâu, cành đào trong nhà để tẩy uế?
Không nên. Đốt cành cây trong nhà tạo khói nhiều, tàn lửa bay, dễ gây cháy và hại đường thở. Nếu muốn có phần khói theo tập quán, dùng loại bột tẩy uế có hướng dẫn, đốt trên đĩa ở nơi thông thoáng, có người trông.
Dùng roi dâu quất nhẹ quanh người ốm có hại không?
Không nên quất lên người, đặc biệt là trẻ em và người bệnh, kể cả nhẹ. Nếu gia đình giữ tục, chỉ làm tượng trưng như cài cành ở cửa phòng. Người ốm cần được khám và điều trị đúng.
Cành cài cửa bao lâu thì thay?
Thường khi cành khô héo, rụng lá, hoặc sau dịp tẩy uế vài tuần. Không có lợi ích nào khi để cành mục trên cửa nhiều tháng; nó chỉ bám bụi và có thể có sâu.
Cành dâu mua ở chợ có cần rửa không?
Nên rửa qua bằng nước sạch và lau khô, vì cành có thể dính đất, bụi hay dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Kiểm sâu rệp trên lá trước khi mang vào nhà.