Khi trong nhà có người tin vào tục tẩy uế và người không tin, cách êm nhất thường là tách phần dọn dẹp làm sạch, điều mà ai cũng đồng ý, khỏi phần nghi thức, rồi để người coi trọng nghi thức đứng ra làm phần đó theo cách an toàn, còn người không tin tham gia phần dọn dẹp và tôn trọng phần còn lại. Không ai cần thuyết phục ai thay đổi niềm tin để cùng làm một buổi dọn nhà.
Bất đồng quanh tục lệ trong gia đình là chuyện rất phổ biến: ông bà muốn làm đủ, con cháu thấy không cần; vợ muốn làm theo nếp nhà mẹ đẻ, chồng thấy phiền; anh chị em tranh luận khi lo việc nhà cho bố mẹ. Những bất đồng nhỏ này có thể biến thành căng thẳng nếu không được nói chuyện tử tế. Bài này gợi ý cách tiếp cận.
Vì sao chuyện nhỏ dễ thành chuyện lớn
Tẩy uế, nhìn từ ngoài vào, chỉ là một buổi dọn nhà kèm đĩa bột hay nồi nước lá. Nhưng với người coi trọng, nó gắn với nếp nhà, với lời dặn của cha mẹ đã khuất, với nỗi lo cho con cháu. Khi người khác gạt đi, họ không chỉ nghe "không cần đốt bột" mà nghe "những gì mẹ dạy là vô nghĩa".
Ở chiều ngược lại, người không tin có thể cảm thấy bị ép làm điều mình thấy không có cơ sở, bị coi là thiếu hiếu thảo, hoặc lo lắng thật sự về khói, về an toàn cho con nhỏ. Họ không phản đối tình cảm của ông bà, mà phản đối một việc cụ thể.
Khi hai bên nói về hai chuyện khác nhau, một bên nói về tình cảm, một bên nói về thực tế, cuộc trò chuyện dễ trượt thành tranh cãi. Nhận ra điều này là bước đầu tiên để nói chuyện được với nhau.
Tìm phần chung trước
Ai cũng muốn nhà sạch. Dù tin hay không, không ai phản đối việc dọn bỏ đồ cũ, lau rửa, giặt giũ, mở cửa thông gió khi về nhà mới hay cuối năm. Bắt đầu cuộc nói chuyện từ đây.
Ai cũng muốn người trong nhà an toàn. Người tin tục lệ cũng không muốn cháu nhỏ hít khói hay nhà bị cháy. Đặt an toàn làm điểm chung giúp bàn cách làm dễ hơn.
Ai cũng muốn ngày về nhà mới, ngày cuối năm vui vẻ. Không ai muốn buổi tẩy uế kết thúc bằng một trận cãi nhau. Nhắc điều này một cách nhẹ nhàng thường làm hai bên dịu xuống.
Ai cũng tôn trọng người lớn. Người không tin tục lệ thường vẫn muốn ông bà vui. Đó là động lực để họ chấp nhận một phần nghi thức.
Ai cũng không muốn tốn kém vô ích. Người tin tục lệ cũng không muốn bị người bán hàng nói quá lên rồi mua nhiều thứ không cần. Cùng nhau chọn một cách làm gọn, chi phí thấp là điểm cả hai bên dễ đồng ý.
Một cách tổ chức buổi tẩy uế cho nhà có nhiều quan điểm
Cách dưới đây đã giúp nhiều gia đình đi qua buổi tẩy uế mà không ai thấy mình bị gạt ra:
- Thống nhất trước ngày làm và phạm vi: làm vào hôm nào, dọn những phòng nào, có đốt bột hay không, đốt ở đâu.
- Cả nhà cùng làm phần dọn dẹp: đây là phần chiếm nhiều thời gian nhất và không gây tranh cãi.
- Người coi trọng nghi thức đứng ra làm phần nghi thức: đốt đĩa bột ở cửa, rắc muối, lau nước lá, theo cách họ quen.
- Người không tin giữ vai trò an toàn: chuẩn bị đĩa, nền gạch, trông lửa, mở cửa thông gió. Đây là đóng góp thực sự, không phải đứng ngoài.
- Điều chỉnh vì người nhạy cảm: nếu trong nhà có trẻ nhỏ, người hen suyễn, cả nhà thống nhất phần đốt chỉ ở ngoài cửa hoặc chuyển sang cách không khói.
- Kết thúc bằng một việc chung: bữa cơm, ấm trà, cùng ngồi lại trong ngôi nhà vừa dọn.
Vai trò "người giữ an toàn" đặc biệt hợp với người trẻ không tin tục lệ: họ không phải làm điều mình thấy vô nghĩa, nhưng có mặt và có ích, và người lớn thấy con cháu quan tâm.
Những câu nên tránh và câu có thể thay
Cách nói nhiều khi quan trọng hơn nội dung. Một vài câu hay gây tổn thương và cách nói khác:
- Tránh "Mê tín, làm gì cho mất công". Thử nói: "Con không rành phần này, mẹ hướng dẫn con phần dọn dẹp nhé".
- Tránh "Không làm thì nhà sẽ gặp chuyện". Thử nói: "Làm cho cả nhà yên tâm, mình làm gọn thôi".
- Tránh "Khói độc lắm, đốt làm gì". Thử nói: "Bé đang ho, mình đốt ngoài cửa thôi được không bà".
- Tránh "Nhà người ta có làm đâu". Thử nói: "Mỗi nhà một nếp, nhà mình làm theo cách nào cho hợp".
- Tránh "Con không tin mấy chuyện đó". Thử nói: "Con phụ phần chuẩn bị, phần cúng mẹ làm nhé".
Mấy câu thay thế không đòi hỏi ai phải nói trái lòng mình. Chúng chỉ chuyển trọng tâm từ chuyện tin hay không sang chuyện cùng làm thế nào.
Khi vợ chồng khác quan điểm
Vợ chồng trẻ ra ở riêng thường lần đầu phải tự quyết chuyện tẩy uế. Một người lớn lên trong gia đình coi trọng tục lệ, người kia thì không. Khác với chuyện với ông bà, đây là quyết định của hai người ngang hàng, và sẽ lặp lại nhiều lần trong đời sống chung.
Nhiều cặp vợ chồng tìm được cách đơn giản: người coi trọng tục lệ phụ trách phần nghi thức, người kia không phản đối miễn là an toàn và không tốn kém quá mức. Quan trọng là nói chuyện trước khi về nhà mới, khi chưa có áp lực của ngày làm, và thống nhất một "khung" chung cho những lần sau: dịp nào làm, làm cỡ nào, ai làm.
Điều nên tránh là để bố mẹ hai bên quyết thay. Lắng nghe lời khuyên của bố mẹ là tốt, nhưng cách làm trong nhà mình nên là thoả thuận của hai vợ chồng. Khi hai người đã thống nhất, việc giải thích với bố mẹ hai bên cũng dễ hơn.
Một thoả thuận hay gặp ở các cặp vợ chồng trẻ: năm nay làm theo nếp nhà nội, năm sau theo nếp nhà ngoại; hoặc nhà mới làm theo nếp của người coi trọng hơn, còn cuối năm thì chỉ tổng vệ sinh. Những thoả thuận nghe có vẻ đơn giản như vậy lại giúp cả hai thấy công bằng, và quan trọng hơn là giúp chuyện tẩy uế không trở thành điểm nóng mỗi khi đến dịp. Khi con cái lớn lên, chúng cũng thấy bố mẹ tôn trọng nếp nhà của cả hai bên.
Khi người lớn tuổi muốn làm và con cháu thật sự lo
Có những lúc người trẻ phản đối không phải vì niềm tin mà vì lo lắng có cơ sở: con nhỏ đang bệnh, căn hộ chung cư cấm lửa, nhà gỗ trong mùa khô. Ở những trường hợp này, nói rõ lý do cụ thể là cách thuyết phục hiệu quả nhất, và thường thì người lớn tuổi đồng ý khi thấy lý do liên quan tới chính cháu mình.
Đề xuất cách thay thế thay vì chỉ nói "không". Ví dụ: "Lần này nhà mình lau nước lá cả nhà, đĩa bột để Tết mình đốt ở sân quê bà". Người lớn tuổi thường dễ chấp nhận khi thấy tục lệ vẫn được giữ, chỉ đổi cách hoặc đổi thời điểm.
Nếu người lớn tuổi vẫn rất lo lắng, có thể mời họ tự tay làm phần không có rủi ro, như rắc muối ở cửa, chọn lá, nấu nước lá. Cảm giác được tự làm điều mình tin thường quan trọng với họ hơn việc đó được làm bằng phương tiện gì.
Khi họ hàng, hàng xóm góp lời
Bất đồng trong nhà đôi khi bị khuếch đại bởi người ngoài: bà con sang chơi bảo "nhà mới mà không tẩy uế à", hàng xóm kể chuyện nhà nọ không làm rồi gặp chuyện. Những lời này thường xuất phát từ ý tốt, nhưng có thể làm người lớn tuổi trong nhà lo lắng hơn, hoặc làm người trẻ thấy bị phán xét.
Cách ứng xử nhẹ nhàng là cảm ơn lời góp ý và nói gọn rằng nhà mình đã có cách làm riêng, không cần đi vào tranh luận. Không cần kể chi tiết nhà mình có đốt bột hay không, càng không cần thuyết phục người ngoài. Chuyện tẩy uế là chuyện riêng của mỗi gia đình.
Với những câu chuyện mang tính doạ dẫm, nên nhớ rằng chúng hiếm khi kiểm chứng được và thường được kể lại qua nhiều người. Một gia đình không làm tẩy uế mà gặp chuyện không may thì có hàng trăm gia đình không làm mà vẫn bình thường; chỉ là những câu chuyện bình thường không ai kể lại. Giữ bình tĩnh trước những lời đồn như vậy là cách bảo vệ sự yên ổn của chính nhà mình.
Giữ tôn trọng lâu dài
Tục tẩy uế sẽ còn lặp lại nhiều lần trong một gia đình: mỗi lần chuyển nhà, mỗi cuối năm, mỗi khi có biến cố. Cách cả nhà đối xử với nhau trong lần đầu sẽ định hình những lần sau. Một lần tranh cãi gay gắt có thể khiến lần sau ai cũng né tránh; một lần làm êm sẽ thành nếp.
Tôn trọng không có nghĩa là đồng ý với mọi điều. Người không tin vẫn có thể giữ quan điểm của mình và nói ra khi cần, nhưng không chế giễu. Người tin vẫn có thể giữ nếp nhà, nhưng không dùng lời doạ để ép người khác. Hai thái độ đó gặp nhau ở chỗ cùng coi trọng gia đình hơn coi trọng việc mình đúng.
Theo thời gian, nhiều người trẻ từng phản đối lại chính là người giữ nếp tẩy uế khi họ có nhà riêng, không phải vì đã đổi niềm tin, mà vì nhận ra đó là sợi dây nối họ với cha mẹ, ông bà.
Câu hỏi thường gặp
Không tin tẩy uế thì có nên làm vì bố mẹ không?
Đó là lựa chọn cá nhân. Nhiều người không tin vẫn tham gia vì tôn trọng bố mẹ và coi đó là nét văn hoá gia đình. Phần dọn dẹp thì có ích dù tin hay không; phần nghi thức có thể để bố mẹ làm.
Ông bà muốn đốt bột trong khi cháu nhỏ đang ho thì nói sao?
Nói rõ lý do cụ thể về sức khoẻ của cháu và đề xuất cách thay thế, như đốt ở ngoài cửa khi cháu đi vắng hoặc lau nước lá thay đốt bột. Phần lớn ông bà đồng ý khi hiểu lý do liên quan tới cháu mình.
Vợ muốn tẩy uế theo nếp nhà ngoại, chồng không muốn thì sao?
Nên nói chuyện trước, tìm phần chung là dọn dẹp làm sạch, rồi thoả thuận phần nghi thức ở mức chấp nhận được với cả hai: làm gọn, an toàn, chi phí thấp. Không nên để bố mẹ hai bên quyết thay.
Có nên giải thích với ông bà rằng tẩy uế không có tác dụng thật không?
Thường không cần và dễ gây tổn thương. Ông bà làm tẩy uế vì nếp nhà và sự yên lòng, không phải vì cần bằng chứng khoa học. Tập trung vào cách làm an toàn hiệu quả hơn là tranh luận về niềm tin.
Anh chị em bất đồng khi lo tẩy uế nhà bố mẹ thì giải quyết thế nào?
Ưu tiên ý của bố mẹ, vì đó là nhà của bố mẹ. Nếu bố mẹ muốn làm, anh chị em chia việc theo khả năng; nếu có lo ngại về an toàn, đưa ra phương án cụ thể thay vì phản đối chung chung.
Người không tin có thể làm gì trong buổi tẩy uế?
Rất nhiều: dọn bỏ đồ cũ, lau rửa, giặt giũ, chuẩn bị đĩa và nền gạch, trông lửa, mở cửa thông gió, đổ tro an toàn. Đó đều là những phần việc cần thiết và không đòi hỏi phải tin vào nghi thức.