Nhà bỏ trống lâu ngày nên được mở ra theo thứ tự: mở cửa thông gió ít nhất nửa ngày trước khi làm việc trong nhà lâu, kiểm điện và nước trước khi bật, đeo khẩu trang và găng khi dọn bụi, xử lý chuột và mốc theo cách an toàn, làm sạch từ trên xuống, rồi mới làm buổi tẩy uế theo tập quán. Nhà càng đóng lâu càng không nên vội bật điện, vội quét khô.
Nhiều gia đình gặp tình huống này: nhà ở quê đóng cửa sau khi ông bà mất hay con cháu lên phố, nhà mua để đó chưa ở, nhà cho thuê bỏ trống giữa hai lượt khách. Mùi ẩm, bụi dày, mạng nhện, phân chuột, lá khô bay vào, đôi khi cả tổ ong, tổ mối. Người xưa hay nói nhà bỏ lâu thì “lạnh”, cần tẩy uế cho có hơi người. Bài này đi qua việc mở lại một ngôi nhà như vậy, phần thực tế trước, phần tập quán sau.
Vào nhà lần đầu: những việc trong giờ đầu tiên
Giờ đầu tiên quyết định an toàn của cả ngày dọn. Đi theo thứ tự:
- Đứng ở cửa, ngửi: mùi gas, mùi khét, mùi hôi thối nặng là dấu hiệu dừng lại, không bật điện, không bật lửa, mở cửa từ bên ngoài và gọi người có chuyên môn.
- Mở hết cửa đi, cửa sổ để gió lùa. Không bật quạt, không bật đèn ngay.
- Nhìn bảng điện, aptomat: có dấu chuột gặm dây, nước dột vào hộp điện không. Nếu nghi ngờ, để thợ điện kiểm trước khi đóng aptomat.
- Mở van nước tổng từ từ, nghe tiếng rò, xem các vòi. Ống nước để lâu có thể nứt, gioăng khô.
- Đi một vòng xem trần, mái: chỗ dột, chỗ sụt, mảng trần thạch cao phồng nước có thể rơi.
- Tìm tổ ong, tổ ong vò vẽ ở mái hiên, sân thượng, trong hộc tường. Có tổ ong thì không tự chọc, gọi người xử lý.
Những bước này nghe cẩn thận quá mức, nhưng nhà bỏ lâu có đủ kiểu bất ngờ: dây điện bị chuột cắn trơ lõi, bình gas cũ rò rỉ, trần mục chỉ chờ một cú chạm. Không ai muốn buổi dọn nhà kết thúc ở phòng cấp cứu.
Bụi dày và phân chuột: dọn thế nào cho an toàn
Bụi tích nhiều tháng thường lẫn phân chuột, xác côn trùng, nấm mốc khô. Quét khô bằng chổi làm tất cả bay lên và hít vào phổi. Cách an toàn hơn là phun ẩm nhẹ bề mặt trước khi lau, hoặc dùng máy hút bụi có bộ lọc tốt. Người dọn đeo khẩu trang lọc bụi mịn, găng tay cao su, mặc áo dài tay.
Với phân chuột, nước tiểu chuột, các hướng dẫn y tế công cộng thường khuyên không quét hay hút bụi khô trực tiếp, mà làm ướt bằng dung dịch tẩy rửa khử khuẩn pha theo đúng hướng dẫn trên nhãn, để một lúc, rồi dùng khăn giấy gom lại, bỏ vào túi kín. Sau đó lau sạch bề mặt, rửa tay kỹ. Không trộn dung dịch tẩy javel với chất tẩy khác.
Nếu dấu chuột quá nhiều, có tổ trong trần, trong tủ, nên thuê dịch vụ diệt chuột và vệ sinh chuyên nghiệp. Họ có dụng cụ bảo hộ và biết bịt lối chuột vào. Không tự mua thuốc diệt chuột trôi nổi rải trong nhà, nhất là khi sau này có trẻ nhỏ, vật nuôi.
Những thứ hay gặp trong nhà bỏ lâu và cách xử lý
Bảng dưới gom các tình huống thường gặp, cách gia chủ tự làm được và lúc nên gọi thợ:
| Gặp gì | Tự làm được | Nên gọi thợ khi |
|---|---|---|
| Mạng nhện dày ở trần, góc | Chổi cán dài quấn khăn ẩm, gom từ trên xuống | Trần cao trên tầm thang gấp an toàn |
| Mốc đốm trên tường, cửa gỗ | Lau bằng chất tẩy dành cho mốc theo nhãn, thông gió, sửa chỗ thấm | Mốc lan rộng mảng lớn, trần thạch cao mục |
| Mùi ẩm nặng | Mở cửa nhiều ngày, phơi đồ vải, hút ẩm | Mùi không giảm sau một tuần, có chỗ thấm ngầm |
| Mối đất trên khung cửa, chân tường | Chụp ảnh, không phá đường mối | Luôn nên gọi đơn vị diệt mối |
| Ống nước rò, vòi rỉ | Khoá van tổng, thay vòi đơn giản | Rò trong tường, áp yếu toàn nhà |
| Lá khô, rác trong sân, máng xối | Quét gom, khơi máng xối từ thang chắc | Mái cao, mái tôn mục |
Phần “nên gọi thợ” không phải để làm khó, mà vì những việc đó dễ làm sai hoặc nguy hiểm: trèo cao, đụng vào kết cấu, dùng hoá chất diệt côn trùng. Gia chủ lo phần làm sạch bề mặt và thông gió, phần sâu để người có nghề.
Đồ đạc trong nhà để lâu: giữ món nào
Nhà ở quê đóng cửa lâu thường còn nguyên đồ: giường, tủ, chăn màn, nồi niêu, sách vở, đồ thờ. Đồ vải như chăn, màn, quần áo để lâu trong tủ kín thường ẩm, có mùi, có khi mốc đốm hoặc bị gián, chuột cắn. Giặt được thì giặt kỹ, phơi nắng; mốc nặng, rách nát thì bỏ.
Đồ gỗ lớn kiểm mọt và mối trước khi giữ. Nồi niêu, bát đĩa rửa lại bằng nước rửa bát, tráng nước sôi. Đồ điện tử, quạt, tủ lạnh để lâu không nên cắm điện ngay; lau sạch, kiểm dây, nhờ thợ xem nếu là thiết bị lớn. Thực phẩm khô, gia vị, thuốc men còn sót thì bỏ hết, dù nhìn còn nguyên.
Giấy tờ nhà đất, sổ sách, ảnh cũ nếu còn trong tủ thì gom riêng vào hộp kín, để chỗ khô, cả nhà cùng xem sau. Giấy để lâu trong ẩm rất dễ mốc, dính vào nhau; tách nhẹ từng tờ, phơi chỗ râm có gió, không phơi nắng gắt làm giòn giấy và phai mực.
Nếu nhà là của ông bà, cha mẹ đã khuất, việc dọn đồ thường gắn với nhiều kỷ niệm. Không cần làm hết trong một ngày; có thể dọn phần ở trước, phần đồ kỷ niệm để cả nhà cùng ngồi xem vào dịp khác. Đồ thờ cúng thì giữ nguyên, lau bụi nhẹ, việc sắp xếp lại hỏi người lớn trong họ.
Thông gió và phơi nhà trong mấy ngày đầu
Nhà đóng lâu, tường và nền hút ẩm, gỗ ngấm hơi nước. Một buổi mở cửa chưa đủ để khô; cần vài ngày liền mở cửa ban ngày, đóng lại ban đêm hoặc khi trời mưa. Bật quạt để đẩy gió xuyên phòng khi điện đã được kiểm. Mùa nồm ở miền Bắc thì ngược lại: những ngày trời nồm nên đóng cửa, chờ hôm hanh khô mới mở.
Nhà đóng cửa lâu thường có bể nước, chum vại còn nước cũ, đọng cặn, có khi có bọ gậy. Đổ bỏ nước cũ, cọ rửa, phơi khô trước khi chứa lại. Máng xối, lỗ thoát nước sân thượng bị lá tắc cũng là chỗ đọng nước, nên khơi thông ngay ngày đầu, nhất là khi mùa mưa sắp đến.
Phơi đồ vải, chiếu, gối ra nắng. Kéo tủ, giường cách tường một chút để không khí lưu thông ở phía sau. Mở cửa tủ, ngăn kéo. Nếu có máy hút ẩm, bật trong phòng ẩm nhất. Mùi ẩm sẽ giảm dần qua từng ngày; nếu sau một tuần vẫn nặng, tìm chỗ thấm, dột, hoặc nước đọng dưới sàn.
Đây cũng là lúc ngôi nhà bắt đầu có lại “hơi người” theo đúng nghĩa đen: có người đi lại, có tiếng nói, có bếp đỏ lửa. Người xưa nói nhà bỏ lâu thì lạnh, nhà có người thì ấm; về mặt vật lý, một ngôi nhà được ở, được mở cửa, được đun nấu đúng là khô ráo và dễ chịu hơn ngôi nhà đóng kín.
Bịt lối chuột, côn trùng trước khi dọn vào ở
Làm sạch xong mà không bịt lối vào thì vài tuần sau chuột, gián lại về. Những chỗ cần xem:
- Khe hở dưới cửa chính, cửa sau, cửa kho: lắp nẹp chặn khe hoặc chổi chắn chân cửa.
- Lỗ quanh ống nước, ống điều hoà xuyên tường: trám bằng vữa hoặc keo, chèn lưới thép nhỏ trước nếu lỗ to.
- Ống thoát sàn, ống thoát bồn rửa: dùng nắp chặn có lưới, đổ nước định kỳ để giữ nước trong xi phông, ngăn mùi và côn trùng.
- Mái ngói, mái tôn, chỗ tiếp giáp mái và tường: khe hở là đường chuột trên mái xuống trần.
- Cây leo, cành cây chạm mái nhà: tỉa bớt để chuột, sóc không có cầu leo.
- Đống củi, gạch, đồ phế liệu dựa sát tường nhà: dọn ra xa, vì đó là chỗ trú của chuột, rắn.
Những việc này phần lớn gia chủ tự làm được với vài dụng cụ đơn giản. Việc khó như leo mái, sửa ngói nên nhờ thợ. Một ngôi nhà kín đáo, không có chỗ cho chuột và côn trùng trú ẩn, mới giữ được độ sạch sau buổi dọn lớn.
Buổi tẩy uế cho nhà mở lại sau thời gian dài
Khi nhà đã sạch bụi, đã khô bớt, đã kiểm điện nước, gia đình làm buổi tẩy uế theo tập quán quê mình. Ở nhiều vùng nông thôn, người ta lau nước lá bưởi hoặc nước lá sả ở cửa chính, bậu cửa, đốt bột tẩy uế đi qua các gian, có nơi rắc ít muối gạo ở sân và ngõ. Nhà có sân rộng, cửa nhiều thì việc đốt bột thuận lợi, khói tan nhanh.
Nhà quê thường có nhiều vật liệu dễ cháy: mái tranh hoặc mái ngói lót phên tre, rơm rạ trong kho, củi trong bếp, vách gỗ. Đĩa bột phải đặt trên nền gạch, nền xi măng, cách xa những thứ này, có người trông. Không đốt bột trong kho củi, gác bếp, chuồng trại. Không tiện thể đốt rác, lá khô trong sân cùng lúc.
Theo quan niệm dân gian, buổi tẩy uế đánh dấu ngôi nhà được đón người về. Với gia đình có nhà ở quê đóng cửa lâu, đó thường là dịp con cháu tụ về, cùng dọn, cùng làm; nhiều người kể đó là phần đáng nhớ nhất, hơn cả bản thân nghi thức.
Câu hỏi thường gặp
Nhà bỏ trống bao lâu thì nên tẩy uế lại?
Không có mốc chung. Nhiều gia đình làm khi nhà đóng cửa từ vài tháng trở lên, hoặc khi mở lại để có người ở thường xuyên. Đi xa vài tuần thì chỉ cần mở cửa, lau bụi là đủ.
Có thể ngủ lại ngay đêm đầu tiên không?
Có thể, nếu điện nước đã kiểm, phòng ngủ đã lau sạch, chăn gối mang từ nơi khác tới hoặc đã giặt phơi. Nên mở cửa sổ phòng ngủ cả ngày trước đó. Nhà còn bụi, mốc nặng thì nên chờ thêm vài ngày.
Có nên đốt bột để át mùi ẩm mốc không?
Không. Khói chỉ phủ mùi một lúc. Mùi ẩm giảm nhờ thông gió, phơi khô và sửa chỗ thấm. Làm buổi tẩy uế khi nhà đã khô bớt, mùi ẩm đã nhạt.
Tìm thấy rắn, chuột chết trong nhà thì làm sao?
Không bắt tay không. Với rắn, tránh xa, mở đường cho nó ra hoặc gọi người có kinh nghiệm. Với xác chuột, đeo găng, làm ướt bằng dung dịch khử khuẩn theo nhãn, gói kín bỏ đi, lau sạch chỗ đó và rửa tay kỹ.
Nhà không ai ở nhưng vẫn muốn giữ sạch thì làm gì?
Nhờ người thân hoặc hàng xóm mở cửa thông gió mỗi tuần, bịt các khe chuột vào, rút phích thiết bị, khoá van gas và van nước tổng khi đi, đậy đồ đạc bằng vải. Lần sau mở lại sẽ nhẹ hơn nhiều.