Phần lớn gia đình Việt đốt bột tẩy uế vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, xong trước khi trời tối; ít ai đốt vào ban đêm. Nếp quen này một phần đến từ quan niệm dân gian coi ban ngày là lúc "dương" để làm việc mở đầu, một phần rất thực tế: ban ngày đủ sáng để thấy than rơi, mở cửa được lâu, khói tan nhanh nhờ gió và nắng, không làm phiền giấc nghỉ của ai.
Bài này không bàn chuyện chọn ngày, giờ theo lịch, việc đó thuộc một chuyên mục khác và mỗi nhà có cách riêng. Ở đây chỉ bàn chuyện trong một ngày đã định, nên đốt vào lúc nào, gặp mưa, nồm, nắng gắt thì điều chỉnh ra sao, và làm sao xếp buổi tẩy uế vào lịch chuyển nhà, lịch buôn bán cho gọn.
Vì sao nhiều nhà chọn ban ngày
Trong quan niệm dân gian, buổi sáng là lúc khởi đầu, mặt trời lên, nhà cửa mở ra đón ngày mới. Tẩy uế là việc mở đầu cho một giai đoạn, nên chọn buổi sáng là hợp ý. Nhiều người lớn tuổi còn dặn làm xong trước giờ trưa, hoặc ít nhất trước khi mặt trời lặn. Những dặn dò này khác nhau giữa các vùng, các nhà, và không có một quy định chung nào.
Bên cạnh quan niệm, ban ngày có những lợi thế rất cụ thể. Ánh sáng tự nhiên giúp người cầm đĩa thấy rõ đường đi, thấy rõ nếu có tàn lửa rơi xuống sàn. Ban ngày có thể mở toang cửa sổ, cửa chính mà không lo muỗi, không lo người lạ, không lo lạnh. Gió và nắng giúp khói tan nhanh, mùi thảo mộc nhạt dần trước khi cả nhà đi ngủ.
Còn một lý do nữa ít ai nói ra: buổi tẩy uế thường đi kèm dọn dẹp, mà dọn dẹp cần sức. Làm vào buổi sáng, khi cả nhà còn khoẻ, mọi việc gọn gàng hơn; làm vào buổi tối sau một ngày chuyển đồ mệt nhoài thì dễ qua loa, dễ sơ suất với lửa.
Ở khu phố đông, giờ giấc còn liên quan tới hàng xóm. Khói bay sang nhà bên lúc họ đang nấu cơm trưa hay đang ngủ trưa dễ gây phiền. Một buổi sáng giữa tuần, khi phần lớn mọi người đã đi làm, đi học, thường là lúc ít làm phiền ai nhất.
So sánh các buổi trong ngày
Bảng dưới đặt cạnh nhau những ưu và nhược thực tế của từng buổi, không tính chuyện xem giờ:
| Buổi | Thuận lợi | Cần để ý |
|---|---|---|
| Sáng sớm | Mát, ít gió mạnh, hàng xóm chưa phơi đồ; khói tan cả ngày | Chung cư: giờ nghỉ của nhà bên; trời nồm sáng sớm ẩm nhất |
| Giữa buổi sáng | Đủ sáng, cửa mở được lâu, cả nhà đã dậy | Đúng giờ thợ, người chuyển đồ ra vào |
| Trưa | Nắng giúp khô, gió thường lên | Nắng gắt mùa hè, phòng hướng tây nóng; giờ nghỉ trưa của hàng xóm |
| Đầu giờ chiều | Còn nhiều thời gian thông gió trước tối | Mưa rào chiều ở miền Nam |
| Chạng vạng, tối | Cả nhà đã có mặt đông đủ | Thiếu sáng, phải đóng cửa sớm vì muỗi; khói chưa tan đã tới giờ ngủ |
Nhìn tổng thể, khoảng giữa buổi sáng đến đầu giờ chiều là khoảng thuận nhất cho phần lớn gia đình. Nhưng nhà nào cũng có hoàn cảnh riêng; quan trọng là còn đủ thời gian mở cửa ít nhất một, hai giờ sau khi bột tàn.
Nếu trong nhà có người lớn tuổi muốn làm vào một giờ cụ thể theo nếp quen, cứ tôn trọng giờ ấy, chỉ cần chuẩn bị sẵn mọi thứ từ trước: dọn xong, mở cửa sẵn, đĩa và khay đặt đúng chỗ. Đến giờ chỉ việc mồi lửa, không phải vội vàng.
Gặp thời tiết không thuận thì điều chỉnh thế nào
Ngày mưa. Mưa nhẹ vẫn đốt được nếu mở cửa ở phía không hắt mưa. Mưa to, gió lùa, phải đóng cửa thì khói không thoát, nên lùi sang buổi khác hoặc chỉ làm phần lau dọn bằng nước lá. Bột cũng dễ ẩm trong ngày mưa; mở gói trong phòng khô, đổ ra đĩa ngay trước khi đốt.
Ngày nồm ẩm. Không khí đứng gió, tường đổ mồ hôi, khói tan rất chậm và bám vào bề mặt ẩm thành mùi. Nếu chưa gấp, chờ một ngày khô hơn. Nếu buộc phải làm, dùng lượng bột nhỏ hơn bình thường, chọn lúc giữa trưa khi độ ẩm thường giảm nhất trong ngày.
Ngày nắng gắt. Nắng giúp khói tan nhanh, nhưng phòng hướng tây buổi chiều rất nóng, người cầm đĩa dễ mệt. Làm vào buổi sáng, uống đủ nước, không mặc quần áo vải dễ bắt lửa như đồ len, đồ nilon rộng.
Ngày gió mạnh, có bão. Gió mạnh thổi bột cháy nhanh, tàn bay ra khỏi đĩa, đặc biệt nguy hiểm ở ban công, sân thượng. Lùi lịch. Không có buổi tẩy uế nào đáng để mạo hiểm với lửa trong gió to.
Ngày rét đậm. Mở cửa lâu thì lạnh, nhất là với người già, trẻ nhỏ. Cho họ sang phòng khác hay nhà người thân, làm nhanh gọn vào lúc ấm nhất trong ngày, rồi đóng cửa khi khói đã tan.
Vì sao hiếm nhà đốt vào ban đêm
Trong nhiều vùng, dân gian kiêng làm những việc "mở cửa đưa đi" vào ban đêm. Cách nhìn này khác nhau giữa các nơi và không phải ai cũng giữ. Nhưng ngay cả khi không tính quan niệm, đốt bột ban đêm có những bất lợi rõ ràng.
Ban đêm thiếu sáng, đèn điện trong nhà không đủ để thấy một tàn than nhỏ rơi xuống thảm hay sàn gỗ tối màu. Cửa thường phải đóng sớm vì muỗi, vì an ninh, vì lạnh, nên khói không thoát. Khói chưa tan hết đã tới giờ đi ngủ, trẻ nhỏ và người già phải hít mùi khói trong phòng kín cả đêm. Người cầm đĩa sau một ngày làm việc mệt mỏi cũng dễ sơ suất hơn.
Nếu vì lý do công việc mà chỉ có buổi tối rảnh, có thể chia việc: buổi tối dọn dẹp, lau nhà bằng nước lá, sáng hôm sau dậy sớm hơn nửa giờ để đốt bột rồi mở cửa trước khi đi làm, nhờ người ở nhà trông đến khi tàn. Hoặc chọn cuối tuần, khi cả nhà có mặt vào ban ngày.
Xếp buổi tẩy uế vào lịch chuyển nhà, lịch buôn bán
Phần lớn buổi tẩy uế gắn với một việc lớn hơn. Vài cách xếp lịch cho gọn:
- Chuyển nhà: dọn sạch nhà trống từ hôm trước; sáng ngày dọn vào, đốt bột khi nhà còn trống, khói tan rồi mới chuyển đồ vào. Đồ đạc vào sau nên không ám mùi khói.
- Nhà mới sửa: đợi thợ xong hẳn, mùi sơn đã tan, bụi đã lau. Đốt bột chồng lên mùi sơn mới vừa khó chịu vừa không nên.
- Cửa hàng đầu năm: đốt trước giờ mở cửa đón khách, khi hàng hoá thực phẩm đã đậy kín; quán ăn thì trước giờ sơ chế.
- Cuối năm: gắn với ngày tổng vệ sinh; đốt bột ở bước cuối cùng, sau khi đã lau xong và bỏ đồ hỏng.
- Sau tang: nhiều gia đình làm khi đã dọn xong rạp, trả đồ mượn, giặt giũ; thời điểm tuỳ nếp mỗi nhà và vùng miền.
Điểm chung của các cách xếp lịch là: tẩy uế đến sau dọn dẹp, và có đủ thời gian thông gió sau đó trước khi mọi người sinh hoạt bình thường trong nhà.
Sau khi bột tàn: bao lâu thì sinh hoạt bình thường
Thời gian mở cửa sau khi đốt phụ thuộc vào buổi trong ngày và độ thoáng của nhà. Bảng dưới là ví dụ giả định để bạn lên kế hoạch, không phải định mức:
| Hoàn cảnh | Mở cửa thêm | Người nhạy cảm vào lại |
|---|---|---|
| Nhà phố thoáng, buổi sáng có gió | Khoảng nửa giờ đến một giờ | Khi trong nhà chỉ còn thoảng mùi thảo mộc |
| Căn hộ chung cư, một mặt thoáng | Một đến hai giờ | Sau khi đi kiểm phòng trong cùng không còn khói đọng |
| Ngày nồm, ngày mưa, ít gió | Hai giờ trở lên | Có thể để sáng hôm sau |
| Phòng ngủ kín, cửa sổ nhỏ | Lâu hơn các phòng khác; mở cả cửa phòng | Trước giờ ngủ phải hết mùi khói rõ |
Cách kiểm đơn giản nhất là đi vào từ ngoài trời, hít bình thường: nếu còn ngửi rõ mùi khói, còn thấy mờ dưới trần, thì chưa đủ. Nhà có máy lọc không khí có thể bật sau khi khói đã tan bớt, đừng bật ngay khi đang đốt vì máy hút cả khói lẫn tàn tro vào bộ lọc.
Chuyện chọn ngày: nhắc một câu và để đúng chỗ
Nhiều gia đình chọn ngày tẩy uế theo lịch, thường đi cùng việc chọn ngày nhập trạch hay khai trương. Đó là một phần của tập quán, mỗi nhà có người lớn hoặc người quen giúp xem. Bài này không đi vào chuyện ngày tốt xấu; điều cần lưu ý chỉ là khi đã có ngày, vẫn nên chọn giờ làm sao cho an toàn: đủ sáng, cửa mở được, có người trông.
Khi ngày đã định mà thời tiết xấu, nhiều nhà vẫn làm cho đúng ngày nhưng thu gọn phần đốt, chỉ một ít bột đặt ở cửa chính, còn phần lau dọn làm đầy đủ. Đó là cách dung hoà hợp lý giữa nếp và an toàn, và phần lớn người lớn tuổi đều chấp nhận khi được giải thích.
Cũng có gia đình không chọn ngày, chỉ chọn lúc cả nhà rảnh, như sáng chủ nhật trước khi dọn vào. Cách này không sai; tập quán tẩy uế vốn gắn với việc dọn sạch và lòng thành của người trong nhà hơn là với một con số trên lịch.
Câu hỏi thường gặp
Có nhất thiết phải đốt bột tẩy uế buổi sáng không?
Không có quy định bắt buộc. Buổi sáng được nhiều nhà chọn vì hợp quan niệm khởi đầu và vì đủ sáng, dễ thông gió. Đầu giờ chiều cũng được, miễn còn đủ thời gian mở cửa sau khi bột tàn.
Đốt bột tẩy uế lúc trời mưa có sao không?
Mưa nhẹ vẫn làm được nếu mở được cửa ở phía không hắt mưa. Mưa to phải đóng cửa thì khói không thoát, nên lùi sang buổi khác hoặc chỉ dùng rất ít bột đặt ở cửa chính, còn lại lau nhà bằng nước lá.
Chỉ rảnh buổi tối thì có tẩy uế được không?
Được nếu bạn chia việc: tối dọn dẹp, lau nhà, sáng sớm hôm sau đốt bột rồi mở cửa. Nếu buộc phải đốt buổi tối, dùng ít bột, bật đủ đèn, mở cửa và chờ khói tan hẳn mới cho trẻ nhỏ, người già vào ngủ.
Tẩy uế vào ngày mùng một, ngày rằm có được không?
Nhiều gia đình chọn các ngày này vì gắn với nếp cúng lễ đầu tháng, giữa tháng. Việc chọn ngày tuỳ nếp mỗi nhà. Về an toàn, ngày nào cũng cần đủ sáng, mở cửa và có người trông đĩa.
Nên đốt bột trước hay sau khi chuyển đồ vào nhà mới?
Phần lớn nhà đốt khi nhà còn trống, sau khi đã dọn sạch, rồi mới chuyển đồ vào. Làm vậy đồ đạc không ám mùi khói, người cầm đĩa đi lại dễ, không vướng đồ dễ cháy.
Đốt bột ở cửa hàng nên làm lúc nào?
Trước giờ mở cửa đón khách là hợp lý nhất, khi hàng hoá đã đậy, bếp đã tắt. Đốt trong lúc có khách vừa làm phiền khách vừa khó trông đĩa, nhất là ở cửa hàng nhỏ đông người qua lại.