Bột tẩy uế không bén lửa hoặc cháy rồi tắt gần như luôn do bột bị ẩm hay vun núi quá chặt; cháy vèo trong vài phút hoặc bùng thành ngọn lửa là do bột trải quá mỏng, quá khô hay lẫn chất dễ cháy; khói hắc cay mắt là do diêm sinh, hương liệu gắt hoặc bột đã mốc. Mỗi lỗi có một cách xử lý riêng, và có lỗi mà cách đúng duy nhất là dập bột, mở cửa.
Bột tẩy uế cháy theo kiểu âm ỉ, giống đầu nén nhang. Kiểu cháy này nhạy với ba yếu tố: độ ẩm của bột, lượng không khí len được vào khối bột, và thành phần của bột. Hiểu ba yếu tố ấy, bạn đọc được ngay chuyện gì đang xảy ra trên đĩa và biết nên làm gì, thay vì đổ thêm bột hay thổi phù phù cho lửa lên.
Bột cháy thế nào khi mọi thứ bình thường
Để biết bột đang lỗi, trước hết cần biết lúc bột ổn trông ra sao. Khi mồi lửa vào đỉnh một ngọn núi bột khô, vun vừa, bạn thấy đỉnh núi đỏ lên thành một chấm than, khói trắng xám bốc thành một dải mảnh. Sau vài phút, chấm than lan thành một vòng đỏ nhỏ, ăn dần xuống sườn núi, phía trên để lại lớp tro xám nhạt giữ nguyên hình núi. Khói đều, mùi thảo mộc, không có tiếng lách tách hay tia lửa bắn ra.
Một ngọn núi vài thìa canh cháy theo cách này thường kéo dài từ hai mươi phút đến hơn nửa giờ. Trong suốt thời gian đó, bạn không cần làm gì ngoài việc giữ đĩa thăng bằng, không để gió mạnh thổi trực tiếp vào, và có người trông.
Mọi tình huống bất thường dưới đây đều là chệch khỏi hình ảnh ấy theo một hướng: cháy quá chậm hoặc tắt, cháy quá nhanh hoặc thành ngọn lửa, hoặc khói khác thường. Đọc đúng hướng chệch là đã đi được nửa đường tới cách xử lý.
Bảng tra nhanh: hiện tượng, nguyên nhân, cách xử lý
Bảng dưới gom những lỗi hay gặp nhất. Cột cuối là việc nên làm ngay tại chỗ:
| Hiện tượng | Nguyên nhân thường gặp | Xử lý tại chỗ |
|---|---|---|
| Mồi mãi không bén | Bột ẩm; lửa mồi quá ngắn; núi nén quá chặt | Hơ lửa lâu hơn ở đúng đỉnh; xới nhẹ đỉnh núi bằng que; bột ẩm thì dừng, phơi lại |
| Bén rồi tắt sau vài phút | Bột ẩm bên trong; đỉnh núi bị sụp vùi mất than | Mồi lại ở chỗ còn nguyên; vun lại núi thoải; tắt nhiều lần liền thì bột đã ẩm |
| Cháy vèo trong vài phút | Bột trải mỏng, quá khô, quá mịn; gió thổi mạnh | Lần sau vun núi gọn, che gió; không thêm bột vào đĩa đang cháy mạnh |
| Bùng ngọn lửa cao | Bột lẫn chất dễ cháy, hương liệu dầu; đổ bột lên than đang đỏ | Đặt đĩa xuống nền không cháy, chụp nắp kim loại, không thổi, không hất nước |
| Khói rất ít dù đỏ than | Bột chủ yếu là bột gỗ, ít thảo mộc | Không có gì nguy hiểm; chấp nhận hoặc đổi loại bột lần sau |
| Khói vàng, đen, mùi khét | Bột lẫn nhựa, vải, tạp chất; đĩa bám dầu mỡ | Dập ngay, mở cửa; bỏ phần bột còn lại |
| Khói hắc, cay mắt, xộc mũi | Diêm sinh; hương liệu gắt; bột mốc | Dập, mở hết cửa, người nhạy cảm ra ngoài |
Hai lỗi đầu là lỗi phiền, không nguy hiểm. Ba lỗi cuối và chuyện bùng lửa thì cần dừng lại, vì chúng nói rằng thứ đang cháy trên đĩa không còn đúng là thứ bạn định đốt.
Bột không cháy hoặc cháy rồi tắt: chuyện của nước và không khí
Độ ẩm là thủ phạm số một. Khi bột có nước, nhiệt từ lửa mồi bị dùng để làm nước bay hơi trước, đỉnh núi không đủ nóng để thành than. Bột hút ẩm ở bên trong nhưng lớp ngoài khô thì hay bén một lúc, ăn tới lớp ẩm là tắt. Phép kiểm tra đơn giản: bóp một nhúm bột, thấy mát tay, hơi dính, vón là bột ẩm.
Núi quá chặt thì thiếu không khí. Cháy âm ỉ cần một lượng không khí nhỏ len vào. Bột bị nén, vỗ cho chặt, hoặc đổ từ trên cao xuống thành khối đặc thì không khí không vào được, than đỏ ngạt dần. Vun nhẹ bằng thìa, để bột tự xếp thành núi thoải, rồi lấy đầu que xới nhẹ đỉnh núi trước khi mồi.
Lửa mồi quá ngắn. Bật lửa hơ một hai giây thường chỉ làm cháy xém vài hạt trên cùng. Hơ liên tục vài giây tới khi thấy đỉnh núi đỏ lên và khói tự bốc thành dải, rồi mới rút lửa.
Đĩa lạnh, nền lạnh. Mùa đông miền Bắc, đĩa sứ để trên nền gạch lạnh hút bớt nhiệt của khối bột, nhất là khi núi nhỏ. Kê đĩa lên khay kim loại hay tấm lót, núi bột to hơn một chút, sẽ cháy đều hơn.
Cứu bột ẩm giữa buổi. Nếu đang giữa buổi mà bột không chịu cháy, đừng đổ thêm bột khô lên trên. Dập phần đang âm ỉ, đổ bột ẩm ra khay riêng, lấy bột từ phần khô hơn của gói nếu có. Không có bột khô thì dừng phần đốt, hoàn tất buổi tẩy uế bằng lau nước lá và mở cửa, để dịp khác.
Bột cháy quá nhanh hoặc bùng thành ngọn lửa
Ngược với bột ẩm, bột quá khô và quá mịn trải thành lớp mỏng sẽ có quá nhiều không khí tiếp xúc. Khi đó kiểu cháy chuyển từ âm ỉ sang cháy có ngọn: thấy lửa vàng liếm trên mặt bột, khói ít đi, bột tàn trong vài phút. Gió quạt thổi thẳng vào đĩa, hay người cầm đĩa đi nhanh tạo luồng gió, cũng đẩy bột cháy nhanh theo cách tương tự.
Ngọn lửa bùng cao bất thường, có tiếng xèo xèo, mùi dầu, thường do bột có hương liệu dạng dầu hoặc lẫn chất dễ cháy không được công bố. Một nguyên nhân khác do chính người dùng: thấy khói yếu thì đổ thêm bột khô lên than đang đỏ, lớp bột mới gặp nhiệt bén cùng lúc, bùng lên thành ngọn. Bột rắc thành lớp mịn, bay lơ lửng gặp lửa còn có thể bén nhanh như một đám bụi, nên không bao giờ rắc bột từ trên cao xuống đĩa đang cháy.
Xử lý khi bùng lửa: đặt đĩa xuống nền gạch hoặc khay kim loại, chụp một chiếc nắp nồi kim loại lên để lửa tắt vì thiếu không khí. Không thổi, vì thổi làm lửa mạnh hơn và có thể làm tàn bay ra. Không hất nước lạnh lên đĩa đang nóng, đĩa sứ có thể nứt vỡ và tro nóng bắn ra. Đợi vài phút cho tắt hẳn rồi mới mở nắp.
Khói khác thường: dấu hiệu bột có vấn đề
Khói là thứ cả nhà sẽ hít, nên khói lạ đáng được coi trọng hơn chuyện bột cháy nhanh hay chậm. Dừng ngay khi gặp một trong các dấu hiệu sau:
- Hắc, cay, xộc lên mũi, làm chảy nước mắt: thường do diêm sinh hoặc hương liệu tổng hợp đậm. Khí sinh ra từ lưu huỳnh cháy gây kích ứng đường hô hấp rõ rệt.
- Mùi khét như cháy nhựa, cháy vải: bột lẫn tạp chất, hoặc có gì đó rơi vào đĩa như mẩu giấy, sợi vải, mẩu nilon từ bao bì.
- Khói vàng đục hoặc đen, có muội: cháy không hết của dầu, nhựa, hoặc đĩa còn bám dầu mỡ từ bếp.
- Mùi chua, mùi ẩm mốc lẫn trong khói: bột đã mốc; khói mang theo mùi khó chịu và có thể gây hắt hơi, ngứa mũi ở người dị ứng.
- Có người ho, tức ngực, chóng mặt, đau đầu: bất kể khói trông ra sao, đây là tín hiệu dừng rõ ràng nhất.
Cách dừng: chụp nắp kim loại lên đĩa, mang đĩa ra ban công hay ra cửa, mở hết cửa sổ, cho người nhạy cảm ra ngoài. Ai khó thở kéo dài hoặc có triệu chứng nặng hơn thì đi khám, đừng chờ khói tan rồi mới tính.
Đĩa nứt, tia lửa bắn, tro thành cục: những chuyện nhỏ đáng biết
Đĩa sứ mỏng, đĩa thuỷ tinh hay đĩa có vết rạn sẵn có thể nứt khi chỗ đáy dưới núi bột nóng lên trong khi vành đĩa còn lạnh. Tiếng "tách" nhỏ trong lúc đốt là dấu hiệu đĩa vừa rạn. Lúc đó đừng nhấc đĩa lên, vì đĩa có thể tách đôi trên tay; để nguyên trên khay cho bột tàn, nguội rồi bỏ đĩa. Lần sau dùng đĩa sứ dày, men nguyên, hoặc đĩa kim loại, và luôn kê khay dưới.
Tia lửa nhỏ bắn ra khi đốt thường do bột lẫn hạt cứng, mảnh gỗ to hay hạt thảo mộc có dầu nổ khi nóng. Một hai tia không đáng lo nếu đĩa đặt trên nền không cháy và xa vải; nhiều tia liên tục là bột lẫn tạp chất, nên dập.
Bột cháy hết mà để lại cục đen cứng, không vỡ thành tro, là có thứ không cháy hết trong bột: nhựa, keo, hay thảo mộc bị vón ẩm từ trước. Tro bình thường nhẹ, xám nhạt, bóp là vụn. Dấu hiệu này hữu ích để quyết định có mua lại loại bột ấy lần sau hay không.
Phòng lỗi từ trước: ba việc làm trước mỗi lần đốt
Phần lớn những lỗi trên có thể tránh được bằng ba việc nhỏ. Thứ nhất, kiểm bột vài ngày trước dịp: nhìn, bóp, ngửi, đốt thử một nhúm ngoài ban công. Bột ẩm còn kịp phơi, bột hỏng còn kịp đổi. Thứ hai, chuẩn bị đúng dụng cụ: đĩa sứ dày hoặc kim loại sạch dầu mỡ, khay kê, bật lửa dài, nắp kim loại để dập. Thứ ba, chọn chỗ và thời điểm: phòng có cửa mở nhưng không có gió lùa thẳng, quạt tắt, trời không quá nồm.
Với ba việc ấy, buổi tẩy uế thường trôi chảy: bột bén ngay lần mồi đầu, cháy đều đủ thời gian đi hết các phòng, khói nhẹ mùi thảo mộc. Còn nếu đã chuẩn bị kỹ mà bột vẫn lỗi theo cùng một kiểu qua nhiều lần, có lẽ vấn đề nằm ở chính loại bột, và đổi sang loại có thông tin thành phần rõ ràng hơn là cách giải quyết gọn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nhỏ dầu hoặc cồn vào bột cho dễ cháy không?
Không nên. Dầu và cồn làm bột bùng thành ngọn lửa thay vì cháy âm ỉ, dễ cháy lan sang đồ vật xung quanh và tạo khói đen. Bột không chịu cháy thì phơi khô lại hoặc đổi bột, không thêm chất mồi.
Dùng quạt thổi cho bột cháy đều có được không?
Không nên thổi trực tiếp. Gió mạnh làm bột cháy nhanh, có thể bùng lửa và làm tàn bay ra khỏi đĩa. Chỉ cần mở cửa để có gió nhẹ tự nhiên trong phòng là đủ.
Bột cháy một nửa rồi tắt, phần còn lại dùng tiếp được không?
Nếu phần chưa cháy vẫn khô và mùi bình thường thì có thể mồi lại. Nếu tắt vì ẩm, phần còn lại cũng ẩm, nên phơi khô trước. Không đổ phần bột đã đốt dở ngược vào gói vì có thể còn than âm ỉ bên trong.
Khói hắc có phải do bột tốt, nhiều dược liệu không?
Không hẳn. Khói hắc cay mắt thường do diêm sinh hoặc hương liệu gắt, không phải dấu hiệu của bột tốt hơn. Bột thảo mộc khô thông thường cho khói mùi dễ chịu; khói làm người trong nhà ho là khói nên được dập.
Đĩa sứ bị ám đen sau khi đốt có rửa được không?
Thường rửa được bằng nước ấm và nước rửa chén sau khi đĩa đã nguội hẳn; vết bám lâu có thể ngâm một lúc rồi chà bằng miếng rửa mềm. Đĩa đã rạn, nứt thì nên bỏ, không dùng lại cho lần đốt sau.
Bột bị tắt nhiều lần có phải điềm gì không?
Theo cách nhìn thực tế, bột tắt là chuyện của độ ẩm và không khí, không phải điềm báo. Có người lớn tuổi lo lắng khi thấy bột tắt; giải thích nhẹ nhàng nguyên nhân và cùng phơi lại bột thường giúp mọi người yên tâm.