Theo tập quán phổ biến, người đứng ra tẩy uế là gia chủ, tức người đứng tên hoặc người lớn tuổi nhất trong nhà, còn các thành viên khác cùng dọn dẹp, lau rửa; không có quy định cứng nào về giới tính hay tuổi, và nhà nào cũng có thể chia việc theo sức khoẻ, thời gian của từng người. Người mang thai vẫn có thể tham gia phần dọn dẹp nhẹ và phần nghi thức không khói, nhưng nên giao phần đốt bột, trông lửa, đổ tro cho người khác.
Câu hỏi "ai nên làm" hay xuất hiện khi gia đình thay đổi: vợ chồng trẻ ra ở riêng, người độc thân mua nhà, chủ nhà đang mang thai hoặc vừa ốm dậy, ông bà ở quê xa. Bài này đi qua vai trò của gia chủ theo quan niệm dân gian, cách chia việc trong nhà, những người nên tránh một số phần việc vì lý do sức khoẻ, và khi nào nhờ người ngoài thì hợp lý.
Gia chủ trong quan niệm dân gian
Trong nhiều nghi thức gia đình của người Việt, gia chủ là người đại diện cho cả nhà: thắp hương, khấn vái, mời khách, nhận lời chúc. Tẩy uế, với ý nghĩa làm sạch ngôi nhà để bắt đầu giai đoạn mới, cũng thường do gia chủ mở đầu, như mồi đĩa bột đầu tiên, rắc nhúm muối đầu tiên ở cửa. Việc này mang tính biểu tượng: chủ nhà đánh dấu rằng ngôi nhà đã sẵn sàng.
Gia chủ là ai thì tuỳ hoàn cảnh. Có nhà là người cha, có nhà là người mẹ, có nhà là người đứng tên mua nhà, có nhà là ông bà đang sống cùng. Với vợ chồng trẻ ra ở riêng, cả hai thường cùng đứng ra. Với người độc thân, chính họ là gia chủ. Tập quán không đòi hỏi gia chủ phải là đàn ông hay phải trên một độ tuổi nào đó, dù ở một số gia đình có thói quen để người đàn ông lớn tuổi nhất làm.
Điều đáng nhớ là vai trò gia chủ chủ yếu ở phần mở đầu và phần nghi thức. Phần dọn dẹp, chiếm phần lớn thời gian và công sức, là việc của cả nhà. Không ai nên ôm trọn mọi việc chỉ vì là gia chủ.
Ở những gia đình nhiều thế hệ, đôi khi có câu hỏi ai mới thực sự là gia chủ: ông bà là người lớn tuổi nhất, nhưng con trai con dâu là người đứng tên và lo kinh tế. Nhiều nhà giải quyết rất tự nhiên: ông bà mở đầu phần nghi thức, con cái lo phần tổ chức và dọn dẹp. Không cần phân định rạch ròi; điều quan trọng là mỗi người thấy mình có vai trò, và người lớn tuổi được tôn trọng ở vị trí đầu tiên.
Chia việc trong buổi tẩy uế theo người
Một buổi tẩy uế có nhiều phần việc với mức độ khác nhau. Bảng dưới gợi ý cách chia; mỗi nhà điều chỉnh theo thực tế:
| Phần việc | Ai hợp làm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mở đầu: mồi đĩa bột đầu tiên, rắc muối ở cửa | Gia chủ hoặc người lớn tuổi nhất | Có thể làm ở cửa, rồi giao lại cho người trông |
| Trông đĩa bột, đổ tro | Một người lớn khoẻ, tỉnh táo | Không phải người mang thai, người bệnh hô hấp |
| Dọn bỏ đồ cũ, bê vác | Người trẻ khoẻ | Có người chỉ dẫn thứ gì giữ, thứ gì bỏ |
| Lau cửa, lau sàn bằng nước lá | Bất kỳ ai, kể cả trẻ lớn | Đeo găng nếu da nhạy cảm |
| Leo thang lau trần, quạt trần | Người khoẻ, có người giữ thang | Không phải người già, người mang thai |
| Giặt giũ, phơi phóng | Bất kỳ ai | Việc nhẹ, hợp người cần tránh khói |
Trẻ em từ khoảng năm sáu tuổi có thể được giao việc nhẹ như xếp dép, mang khăn sạch, mở cửa sổ. Cho trẻ tham gia cũng là cách truyền lại nếp nhà một cách tự nhiên. Giải thích cho trẻ bằng lời đơn giản, kiểu "nhà mình dọn sạch để đón năm mới", thường đủ để trẻ hiểu và nhớ, không cần kể những chuyện làm trẻ sợ.
Người mang thai: làm phần nào, tránh phần nào
Trong dân gian có những kiêng cữ quanh người mang thai, như tránh đi đám tang, tránh tham gia một số nghi lễ. Những kiêng cữ này khác nhau tuỳ gia đình, và việc giữ hay không là lựa chọn riêng. Bài này không bàn đúng sai của từng kiêng cữ, chỉ nhìn từ góc sức khoẻ và an toàn.
Về sức khoẻ, các khuyến nghị y tế phổ biến đều khuyên phụ nữ mang thai hạn chế hít khói đốt, tránh mang vác nặng, tránh leo cao, tránh hoá chất tẩy rửa mạnh. Vì vậy những phần nên giao cho người khác là: mồi và trông đĩa bột, đổ tro, bê đồ, leo thang, dùng nước javel và chất tẩy mạnh. Những phần có thể tham gia nếu sức khoẻ cho phép: chọn đồ cần giữ hay bỏ, giặt giũ nhẹ, lau bằng nước sạch, rắc muối ở cửa ngoài trời.
Nếu người mang thai là gia chủ và muốn tự tay mở đầu, có thể chọn phần nghi thức không khói như rắc muối ở cửa hoặc lau ngưỡng cửa bằng nước lá, còn đĩa bột để người khác mồi khi người mang thai đã sang phòng khác hoặc ra ngoài. Thai kỳ có chỉ định nghỉ ngơi của bác sĩ thì theo lời bác sĩ trước mọi tục lệ.
Những người khác nên tránh một số phần việc
Ngoài người mang thai, một số người nên được miễn hoặc chỉ làm phần nhẹ:
- Người hen suyễn, bệnh phổi, bệnh tim: tránh phần đốt bột và quét bụi khô; làm phần lau ướt, giặt giũ ở nơi thoáng.
- Người vừa ốm dậy: chỉ chứng kiến hoặc làm việc nhẹ; buổi tẩy uế sau người ốm lâu vốn là để đánh dấu sự hồi phục, không phải để bắt họ làm mệt thêm.
- Người cao tuổi yếu: phần nghi thức mở đầu, chỉ dẫn con cháu; không leo thang, không bê vác.
- Người da nhạy cảm, hay dị ứng: đeo găng khi lau nước lá, tránh tiếp xúc lâu với nước có tinh dầu đậm.
- Người đang uống rượu bia: không nhận việc trông lửa, kể cả khi là gia chủ. Ngày về nhà mới thường có tiệc; phần đốt bột nên làm trước bữa tiệc.
- Trẻ nhỏ: không cầm lửa, không đứng gần đĩa, không tiếp xúc tro.
Miễn phần việc không có nghĩa là loại ra ngoài. Mời những người này cùng có mặt ở phần mở đầu, phần bữa cơm sau đó, để buổi tẩy uế vẫn là việc của cả nhà.
Người độc thân, người ở một mình
Người sống một mình khi về nhà mới thường tự hỏi một người có "đủ" để tẩy uế không. Theo tập quán, người đó là gia chủ của chính ngôi nhà mình, và việc tự tay làm là hoàn toàn bình thường. Nhiều người còn thấy một buổi tẩy uế tự làm là cách đánh dấu cột mốc riêng của mình.
Thách thức với người ở một mình chủ yếu là chuyện an toàn: không có ai thay phiên trông lửa. Vì vậy nên chọn lượng bột nhỏ, đốt ở một điểm duy nhất, ngồi cạnh đến khi tàn hẳn, không đi tắm, không ra ngoài mua đồ trong lúc đó. Hoặc mời một người bạn đến cùng; buổi tẩy uế có thêm người thường cũng vui hơn.
Phần dọn dẹp lớn có thể chia ra làm trong vài ngày trước đó. Không có quy định nào bắt phải làm tất cả trong một buổi; điều quan trọng là khi làm phần nghi thức, ngôi nhà đã sạch sẽ, gọn gàng.
Khi nào nhờ người ngoài
Gia đình ở xa, không ai biết cách làm theo nếp nhà. Có thể nhờ một người lớn tuổi quen biết, hàng xóm thân thiết, hoặc gọi điện hỏi bố mẹ rồi tự làm. Nhờ người quen thường gần gũi hơn thuê dịch vụ.
Nhà lớn, cần tổng vệ sinh kỹ. Thuê dịch vụ vệ sinh cho phần làm sạch là lựa chọn thực tế; phần nghi thức gia đình vẫn tự làm sau khi nhà đã sạch.
Muốn có người làm lễ theo nghi thức. Đây là lựa chọn riêng của từng nhà. Nếu mời, hỏi rõ trước những gì sẽ làm, chi phí, và tránh những người đưa ra lời hứa hẹn về vận may hay doạ dẫm.
Nhà vừa có biến cố lớn, gia đình không đủ tinh thần. Sau tang lễ, người thân, hàng xóm thường giúp phần dọn dẹp. Nhận sự giúp đỡ là bình thường; phần nghi thức có thể để khi gia đình sẵn sàng.
Nhà có người bệnh cần khử khuẩn theo hướng dẫn y tế. Phần khử khuẩn làm theo hướng dẫn của cơ sở y tế; phần tẩy uế theo tập quán là việc riêng, làm sau và không thay cho khử khuẩn.
Không có người lớn tuổi hướng dẫn thì làm thế nào
Nhiều gia đình trẻ không còn ông bà ở cùng, bố mẹ ở xa hoặc đã mất, và không ai trong nhà từng tự tay làm tẩy uế. Điều này không có nghĩa là không làm được. Tập quán tẩy uế không có văn bản chuẩn, nên không có cách làm "đúng" duy nhất để sợ làm sai.
Một cách tiếp cận đơn giản: làm phần dọn dẹp thật kỹ, chọn một phương tiện nghi thức mình thấy hợp, như lau nước lá hoặc đốt một đĩa bột nhỏ ở cửa, làm với sự trân trọng, và giữ an toàn. Nếu muốn tham khảo, có thể hỏi người lớn tuổi trong họ hàng, hàng xóm, đồng nghiệp; mỗi người sẽ kể một cách, và gia đình chọn cách hợp với mình.
Theo quan niệm của nhiều người lớn tuổi, sự thành tâm và cẩn thận quan trọng hơn chi tiết nghi thức. Một gia đình trẻ dọn nhà kỹ lưỡng, cùng nhau làm một nghi thức nhỏ, là đã giữ được tinh thần của tục lệ.
Sau lần đầu, nên ghi lại vài dòng về cách nhà mình đã làm: dùng gì, ai làm phần nào, thấy chỗ nào cần sửa. Những ghi chép nhỏ như vậy, qua vài lần, sẽ thành nếp riêng của gia đình, và đến lượt con cái mình về nhà mới, chúng sẽ có thứ để hỏi lại.
Câu hỏi thường gặp
Phụ nữ có được đứng ra tẩy uế nhà không?
Được. Tập quán tẩy uế không có quy định cứng về giới tính của người làm. Ở nhiều nhà, người mẹ, người vợ hay chính chủ nhà là nữ đứng ra làm. Một số gia đình có thói quen riêng, nhưng đó là nếp nhà, không phải luật chung.
Người mang thai có nên tự đốt bột tẩy uế không?
Không nên. Phần đốt bột, trông lửa, đổ tro nên giao cho người khác để người mang thai tránh hít khói. Người mang thai vẫn có thể tham gia phần dọn dẹp nhẹ, giặt giũ và phần nghi thức không khói như rắc muối ở cửa.
Con cái có thể tẩy uế nhà thay cho bố mẹ già không?
Có thể. Con cái làm thay khi bố mẹ không đủ sức khoẻ là điều bình thường. Nhiều nhà vẫn mời bố mẹ có mặt ở phần mở đầu, như châm đĩa đầu tiên hoặc đứng ở cửa, rồi con cháu làm phần còn lại.
Người thuê nhà có được coi là gia chủ khi tẩy uế không?
Theo tập quán, người đang sống trong nhà và lo việc nhà là người đứng ra tẩy uế, dù nhà thuộc sở hữu của ai. Tuy nhiên với nhà thuê, nên trao đổi với chủ nhà nếu định đốt bột, vì liên quan đến an toàn cháy và tài sản của họ.
Một mình có tẩy uế nhà được không?
Được. Người ở một mình là gia chủ của chính nhà mình. Chỉ cần chú ý an toàn: đốt lượng nhỏ, ở một điểm, ngồi trông tới khi tàn hẳn, không rời đi trong lúc bột đang cháy.
Có cần chọn người hợp tuổi để làm tẩy uế không?
Một số gia đình có quan niệm chọn người hợp tuổi cho các việc quan trọng. Việc đó thuộc lựa chọn riêng và chuyên mục khác. Về thực hành, người làm cần là người khoẻ, tỉnh táo, cẩn thận với lửa.