Tục tẩy uế có mặt ở cả ba miền, nhưng khác nhau ở nguyên liệu, dịp làm và cách gọi, chủ yếu vì khí hậu, kiểu nhà và cây lá sẵn có ở từng nơi: chỗ quen nước lá bưởi, chỗ dùng sả, gừng, chỗ trọng bột đốt, chỗ trọng rắc muối gạo. Những khác biệt này không phân đúng sai; mỗi gia đình thường làm theo nếp nhà truyền lại, mà nếp nhà thì khác nhau ngay trong một làng.
Câu hỏi này hay đến từ những gia đình có hai vợ chồng khác miền, hoặc người chuyển vào Nam, ra Bắc lập nghiệp, khi về nhà mới thấy ông bà hai bên dặn hai kiểu. Bài này không lập bảng tục lệ chuẩn của từng miền, vì không có bảng nào như vậy, mà chỉ ra những khác biệt hay gặp, lý do của chúng, và cách dung hoà.
Vì sao khó nói "miền Bắc làm thế này, miền Nam làm thế kia"
Tập quán dân gian không được ghi chép thành luật lệ thống nhất. Nó truyền miệng trong gia đình, trong làng, và biến đổi theo từng thế hệ, từng đợt di cư. Một gia đình gốc Bắc vào Nam từ mấy chục năm trước có thể giữ cách làm của quê cũ, trong khi hàng xóm sát vách làm theo kiểu khác hẳn. Vì vậy mọi khái quát theo miền chỉ nên hiểu là "thường gặp", không phải "quy định".
Thêm vào đó, nhiều tục lệ đã thay đổi theo đô thị hoá. Bột tẩy uế đóng gói bán rộng rãi trên toàn quốc, người ở mọi miền đều mua được; nước lá bưởi cũng không còn là đặc sản của nơi có nhiều bưởi. Khác biệt vùng miền hôm nay mờ hơn nhiều so với vài thế hệ trước.
Bài viết dưới đây vì thế mô tả những xu hướng mà nhiều gia đình kể lại, kèm lý do có thể giải thích được, chứ không khẳng định một miền nào đó "phải" làm thế nào. Nếu cách làm của nhà bạn khác với những gì mô tả, điều đó hoàn toàn bình thường.
Những khác biệt hay gặp và lý do có thể giải thích
Bảng sau tổng hợp các khác biệt thường được nhắc đến. Đây là xu hướng chung theo lời kể, không phải mô tả chuẩn của bất kỳ địa phương nào:
| Khía cạnh | Xu hướng hay gặp | Lý do có thể giải thích |
|---|---|---|
| Nguyên liệu nước lá | Nơi nhiều bưởi quen lá bưởi, vỏ bưởi; nơi khác dùng sả, gừng, lá chanh, lá trầu không | Cây gì sẵn trong vườn thì dùng cây đó |
| Thời điểm cuối năm | Nơi có mùa đông lạnh, nồm ẩm hay dọn nhà kỹ trước Tết; nơi nắng nóng dọn nhà rải rác hơn | Khí hậu quyết định nhịp dọn dẹp, phơi phóng |
| Bột đốt hay nước | Nhà kín, trời ẩm thường thích có khói cho khô, thơm; nhà thoáng, nắng nhiều quen lau rửa | Cảm giác "nhà sạch" khác nhau theo thời tiết |
| Tục sau tang | Rửa tay, rửa mặt, tắm nước lá khi đi đám về; có nơi có thêm nghi thức ở cổng | Phong tục tang lễ mỗi làng mỗi khác |
| Cách gọi | Tẩy uế, giải uế, xông nhà, làm sạch nhà được dùng lẫn | Từ ngữ địa phương và thói quen nói |
Cột cuối gợi ý một cách nhìn: khác biệt giữa các miền phần lớn là khác biệt về điều kiện sống, không phải khác biệt về niềm tin. Ở đâu người ta cũng muốn nhà sạch, thoáng, yên ổn khi bước vào giai đoạn mới.
Khí hậu và kiểu nhà định hình cách làm
Ở những nơi mùa xuân nồm ẩm, tường đổ mồ hôi, đồ đạc dễ mốc, cảm giác cần làm khô và khử mùi trong nhà rất rõ. Khói ấm và mùi thơm thảo mộc trong những ngày đó tạo cảm giác khô ráo dễ chịu, nên không lạ khi nhiều gia đình ở vùng khí hậu này gắn tẩy uế với đĩa bột hơn. Ở nơi nắng nóng quanh năm, nhà thường mở cửa nhiều, người ta quen phơi phóng, lau rửa bằng nước hơn là đốt thêm lửa trong nhà.
Kiểu nhà cũng góp phần. Nhà ống phố cổ sâu và hẹp, nhà vườn rộng có sân, nhà sàn vùng cao, nhà rường miền Trung, nhà lá ven sông, mỗi kiểu có cách thông gió và cách chịu lửa khác nhau. Một tục lệ hình thành trong nhà có sân đất rộng tự nhiên sẽ khác tục lệ của khu phố chật.
Ngày nay, khi phần lớn người dân đô thị ở mọi miền đều sống trong nhà ống, chung cư, những khác biệt do kiểu nhà đang thu hẹp. Một căn hộ ở Hà Nội và một căn hộ ở Thành phố Hồ Chí Minh có điều kiện an toàn khói lửa gần như giống nhau, và nên được làm theo cùng những nguyên tắc an toàn.
Cây lá sẵn có: lý do đơn giản nhất
Dân gian thường dùng thứ có sẵn. Ở những vùng trồng nhiều bưởi, lá bưởi và vỏ bưởi tươi luôn trong tầm tay, nên nồi nước lá bưởi trở thành hình ảnh quen thuộc của ngày dọn nhà cuối năm. Nơi khác, sả, gừng, lá chanh, lá tre, lá trầu không, ngải cứu cũng được dùng với ý tương tự: thứ lá có mùi thơm mạnh, mọc quanh nhà.
Điều này giải thích vì sao khi hỏi "tẩy uế phải dùng lá gì", câu trả lời của mỗi người mỗi khác. Không có loại lá "chuẩn"; lá nào được gia đình bạn dùng qua nhiều thế hệ là lá đúng với nếp nhà bạn. Điều nên lưu ý chỉ là an toàn: một số lá và tinh dầu có thể gây kích ứng da, nên pha loãng, đeo găng và thử trước.
Cách nấu, cách dùng từng loại nước lá được bàn kỹ ở chuyên mục nước lá tẩy uế. Ở đây chỉ cần hiểu rằng sự khác nhau về nguyên liệu giữa các vùng là chuyện tự nhiên, không phải chuyện cái nào linh hơn.
Khi hai vợ chồng khác miền về nhà mới: dung hoà thế nào
Đây là tình huống thực tế hay sinh ra câu hỏi về vùng miền. Một cách dung hoà nhiều gia đình đã làm:
- Hỏi ông bà hai bên cụ thể, không hỏi chung chung "nhà mình làm thế nào", mà hỏi từng việc: dùng gì, làm lúc nào, ai làm, những điều cần tránh.
- Tìm phần chung: gần như mọi gia đình đều đồng ý ở phần dọn dẹp, lau rửa, mở cửa thông gió. Làm phần này trước, cả nhà cùng làm.
- Gộp phần khác nhau khi không mâu thuẫn: một bên quen nước lá bưởi, một bên quen đĩa bột ở cửa, có thể làm cả hai trong cùng buổi.
- Khi có mâu thuẫn, ưu tiên an toàn và điều kiện nhà ở: căn hộ cấm lửa thì chọn nước lá; nhà có em bé thì không đốt trong phòng bé.
- Mời ông bà hai bên cùng chứng kiến hoặc gọi video, để không ai thấy nếp nhà mình bị bỏ qua.
Kinh nghiệm chung là các cụ hiếm khi đòi hỏi làm đúng từng chi tiết như quê mình; điều các cụ quan tâm là con cháu có để tâm, có làm cẩn thận. Một buổi tẩy uế có cả hai nếp nhà thường làm cả hai bên hài lòng.
Đồng bào các dân tộc: không gộp vào chuyện ba miền
Khi nói tục tẩy uế của "người Bắc, người Trung, người Nam", người ta thường chỉ nghĩ tới tập quán của người Kinh ở đồng bằng và đô thị. Các dân tộc ở vùng núi phía Bắc, Tây Nguyên, đồng bằng sông Cửu Long đều có những nghi lễ làm sạch, làm mới nhà cửa của riêng mình, gắn với nhà sàn, nhà dài, bếp lửa, rừng, bản, và với hệ thống tín ngưỡng riêng.
Những nghi lễ đó không nên được hiểu qua lăng kính của bột tẩy uế đóng gói hay nồi nước lá bưởi. Mỗi cộng đồng có người am hiểu phong tục của mình, thường là người già trong bản, và những gì liên quan đến nhà cửa, bếp lửa nên hỏi họ. Trang này không mô tả chi tiết các nghi lễ ấy, vì không đủ hiểu biết để làm điều đó cho đúng và tôn trọng.
Với người Kinh đến sống ở vùng có đồng bào dân tộc, hay ngược lại, điều nên làm là quan sát, hỏi han và tôn trọng tập quán của hàng xóm, nhất là những kiêng kỵ quanh nhà cửa, bếp lửa, rừng thiêng. Về an toàn, nhà gỗ, nhà sàn có những lưu ý riêng về lửa được bàn ở chuyên mục an toàn khói lửa.
Người đi xa lập nghiệp: giữ gì của quê cũ
Nhiều người rời quê vào thành phố hay sang vùng khác làm ăn, đến khi có căn nhà đầu tiên của riêng mình thì nhớ tới tục tẩy uế mà bố mẹ vẫn làm. Họ thường băn khoăn nên làm theo quê cũ hay theo nơi đang ở. Câu trả lời đơn giản là giữ lại những gì mình thấy có ý nghĩa và làm được an toàn ở chỗ ở mới.
Một nồi nước lá bưởi nấu theo cách mẹ dạy, một nhúm muối rắc ở cửa theo cách bà làm, có thể mang theo đến bất kỳ đâu. Phần đốt bột thì cần nhìn lại điều kiện nhà mới: căn hộ chung cư, phòng trọ chật, nhà thuê có quy định riêng. Giữ tinh thần, linh hoạt cách làm, là cách nhiều người đã làm khi mang tục lệ đi xa.
Gọi điện hỏi bố mẹ trước buổi tẩy uế cũng là một cách giữ nếp nhà. Nhiều người kể rằng chính cuộc gọi đó, nghe mẹ dặn từng chút, mới là phần họ nhớ nhất của ngày về nhà mới.
Những điều giống nhau ở mọi miền
Làm sạch là phần chính. Dù dùng bột hay nước, ở đâu tẩy uế cũng đi kèm dọn bỏ, lau rửa, giặt giũ. Phần này không khác nhau giữa các vùng.
Gắn với dịp chuyển giao. Nhà mới, sau tang, cuối năm, sau người ốm lâu là những dịp được nhắc ở khắp nơi.
Đi từ trong ra ngoài. Nhiều gia đình ở nhiều vùng có cùng ý niệm dọn và tẩy uế từ phòng trong cùng ra cửa chính, như đưa cái cũ ra khỏi nhà.
Do người trong nhà làm. Tẩy uế theo tập quán là việc gia đình, thường do người lớn đứng ra, con cháu cùng làm.
Mục đích là yên lòng. Ở đâu cũng vậy, tẩy uế giúp người trong nhà cảm thấy đã khép lại một chương, sẵn sàng cho chương tiếp. Không miền nào coi đó là cách chữa bệnh hay làm giàu.
Câu hỏi thường gặp
Có tài liệu nào ghi chuẩn tục tẩy uế của từng miền không?
Tập quán tẩy uế chủ yếu truyền miệng trong gia đình và làng xóm, mỗi nơi một khác, nên không có bộ quy chuẩn chung cho từng miền. Các sách về phong tục có thể mô tả một số tục lệ ở một số nơi, nhưng không nên coi đó là quy định bắt buộc.
Nhà gốc Bắc sống ở miền Nam nên làm theo kiểu nào?
Tuỳ gia đình. Nhiều nhà giữ nếp quê gốc như một cách nhớ về nguồn cội, nhiều nhà làm theo cách địa phương nơi đang sống. Không có cách nào sai, miễn là làm cẩn thận và an toàn.
Lá bưởi khó kiếm thì dùng lá gì thay?
Có thể dùng các loại lá thơm sẵn có như sả, gừng, lá chanh, lá trầu không. Theo tập quán, lá nào có mùi thơm, sạch, sẵn quanh nhà đều được dùng. Lưu ý pha loãng và thử trên da trước khi dùng nhiều.
Mẹ chồng và mẹ đẻ dặn hai cách khác nhau thì làm sao?
Có thể kết hợp cả hai nếu không mâu thuẫn, ví dụ vừa lau nước lá vừa đốt một đĩa bột nhỏ ở cửa. Nếu mâu thuẫn, ưu tiên điều kiện an toàn của nhà ở và giải thích nhẹ nhàng lý do với cả hai bên.
Ở chung cư thì khác biệt vùng miền còn ý nghĩa không?
Ở chung cư, quy định toà nhà và an toàn khói lửa quan trọng hơn khác biệt vùng miền. Phần nghi thức có thể giữ theo nếp nhà nhưng nên chọn cách ít khói hoặc không khói phù hợp với căn hộ.
Tục tẩy uế ở miền nào lâu đời hơn?
Không có cơ sở để so sánh. Tục làm sạch nhà gắn với các dịp chuyển giao có ở nhiều nền văn hoá và ở khắp các vùng của Việt Nam. Hỏi miền nào lâu đời hơn ít giúp ích cho việc làm tẩy uế ở nhà mình.